Beschaving is er niet om systemen te perfectioneren, maar om mensen te laten leven. Moderne regeringen - ook de onze - hebben dit uit het oog verloren. Neem de woningmarkt. Wij leven in een tijd waarin het technisch mogelijk is om sneller, veiliger en efficiënter te bouwen dan ooit tevoren. Toch lukt het ons niet om voldoende huizen te bouwen voor onze eigen bevolking. Jongeren blijven noodgedwongen thuis wonen. Een eenvoudig huis - dat eeuwenlang de basis van menselijke waardigheid was - wordt een zeldzaam privilege.
De verklaring
die je dan vaak hoort, is dat dit “nu
eenmaal moet” vanwege stikstofnormen, ruimtelijke ordening of andere
beleidskaders. Ik ben niet tegen natuurbehoud, maar ik heb wel een diepe afkeer
van verklaringen die zich voordoen als noodzaak terwijl ze in werkelijkheid
keuzes verhullen.
Een huis is
geen luxeproduct of beleidsvariabele; het is de eerste voorwaarde van menselijk
leven. Een systeem dat dat niet meer kan garanderen, heeft niet een klein
probleem; het heeft zijn doel gemist. Wanneer de asielinstroom en wanneer de
bescherming van een zeldzaam beestje of plantje ertoe leidt dat hele generaties
mensen geen plek kunnen vinden om te wonen, dan zou ik dat niet als “balanceren van belangen” beschrijven.
het is eerder een teken dat het denken ontspoord is. Niet omdat de natuur
onbelangrijk is, maar omdat men vergeten is dat ook mensen deel van die natuur
uitmaken. Een samenleving die haar eigen kinderen geen ruimte biedt, bedrijft
een merkwaardig soort ecologie. Wij zijn erin geslaagd om elke grasspriet
juridisch te beschermen, behalve het grasveld waarop een kind zou kunnen spelen
naast zijn eigen huis. Vogels moeten overal kunnen broeden, maar we zijn
vergeten dat mensen ook ergens moeten kunnen landen.
Men zegt ‘Het
kan niet anders’, terwijl men eigenlijk bedoelt: ‘Wij hebben besloten dat het
niet anders zal zijn’. Wanneer jongeren gefrustreerd raken reageert de elite
daar met verbaasde blik op en zegt: ‘maar de procedures zijn toch zorgvuldig
gevolgd?’ De echte vraag weigert men te beantwoorden. Die vraag is eenvoudig,
maar ongemakkelijk: waarom hebben wij een samenleving ingericht waarin het
moeilijker is geworden om een huis te bouwen dan om een theorie te verdedigen?
Ooit bestond een samenleving om mensen te laten samenleven - om gezinnen te
laten ontstaan, om mensen een plaats te geven, om arbeid zinvol te maken.
Vandaag lijkt het vaak alsof mensen bestaan om systemen te laten functioneren.
Woningmarkt, stikstofbeleid, economische modellen: het zijn middelen geworden
die zich gedragen als doelen.
Vanuit
katholiek perspectief begint de oplossing daarom met een
eenvoudige maar radicale herontdekking: 1. de mens staat centraal. Niet als
abstract individu, maar als concreet persoon, geworteld in een gezin, in een
gemeenschap, in een morele orde. Een samenleving die er niet in slaagt haar
leden een huis, stabiliteit en toekomstperspectief te bieden, is niet slechts
inefficiënt; zij faalt in haar wezenlijke taak.
2. Hieruit
volgt een tweede principe: eigendom moet breed verspreid zijn. Dit idee keert
zich zowel tegen het grootkapitaal als tegen een almachtige staat. In beide
gevallen ontstaat er een concentratie van macht die de gewone mens afhankelijk
maakt. De katholieke oplossing zou daarom niet zijn om alles te nationaliseren
of alles aan de markt over te laten, maar om ervoor te zorgen dat zoveel
mogelijk gezinnen werkelijk iets bezitten: een huis, een stuk grond, een
onderneming. Niet als luxe, maar als basis van vrijheid. Want wie niets bezit,
leeft altijd op voorwaarden van een ander.
3. Een derde
pijler van de katholieke visie is subsidiariteit: beslissingen moeten zo dicht
mogelijk bij mensen zelf worden genomen. Grote, centrale systemen hebben de
neiging om uniform en abstract te worden. Ze behandelen uiteenlopende situaties
alsof ze identiek zijn. De menselijke maat verdwijnt.
4. Dit raakt
aan een vierde, fundamenteel punt: de juiste orde van waarden. In een gezonde
samenleving hebben dingen hun plaats. Natuur is belangrijk, maar niet
belangrijker dan de mens. Economie is noodzakelijk, maar niet beslissend voor
alle menselijke keuzes. De crisis ontstaat wanneer deze orde wordt omgekeerd.
De ware kracht
van een samenleving niet in haar grote systemen, maar in haar kleine
gemeenschappen. Het gezin, de buurt, de lokale economie: daar speelt het echte
leven zich af. Een katholieke oplossing streeft naar versterking van deze
kleinere verbanden.
Wij hebben een
wereld gebouwd die uitstekend georganiseerd is, maar slecht bewoonbaar. En
zolang wij blijven proberen dat probleem op te lossen met nog meer organisatie,
zullen wij het alleen maar verergeren.
+Rob Mutsaerts