Het gezin: ongemakken en momenten van genade

Er zijn van die woorden die men achteloos gebruikt, alsof zij vanzelf spreken. ‘Gezin’ is er zo één. Men zegt het, zoals men ‘stoel’ of ‘regenjas’ zegt, zonder zich te realiseren dat het hier om iets wonderlijks gaat: een kleine wereld waarin alles wat groot is, in het klein wordt geoefend.

Het gezin is namelijk geen verzameling mensen die toevallig dezelfde voordeur gebruiken. Het is een oefenplaats. Men leert er wachten (op de ander), spreken (zonder te schreeuwen), en zwijgen (zonder boos te zijn). Men leert er dat een boterham smeren soms belangrijker is dan een mening hebben.

Het thema van De Week van het Gezin - ‘Voor Elkaar’ - klinkt op het eerste gehoor verdacht braaf. Men verwacht er haast een folder bij met glimlachende mensen die elkaar tomatensoep aanreiken. Maar wie iets langer kijkt, ziet dat het een ongemakkelijker, en dus eerlijker, opdracht is. Voor elkaar zijn betekent namelijk ook dat je nog een kop thee inschenkt, terwijl je eigenlijk had willen weglopen; dat je het kleine verkiest boven het grote gebaar, een luisterend oor boven een sluitende redenering. Het betekent ook verdragen, incasseren, niet altijd gelijk krijgen, en soms zelfs ongelijk toegeven zonder daar een monument voor te eisen. Dat laatste is in onze tijd een zeldzame kunst. Want wij leven in een wereld waarin ieder individu zichzelf beschouwt als een klein koninkrijk, compleet met grenzen, rechten en een gevoelig volkslied. Dat botst. Onvermijdelijk. Het gezin is dan de plek waar die botsingen niet worden vermeden, maar ook niet meteen tot oorlog worden verklaard. Men leert er dat samenleven geen wedstrijd is, maar een reeks wapenstilstanden, afgewisseld met kleine, onverwachte momenten van genade.

Voor ouders is er de verleiding om hun kinderen te bekijken alsof zij projecten zijn, die naar behoren moeten slagen. Maar een kind is geen visitekaartje en ook geen project; het is een mens in wording, en die wording vraagt geen perfectie, maar aanwezigheid. Een kind groeit niet van prestaties, maar van aandacht, al zal het dat zelf pas later begrijpen. Kinderen zijn grillig, luidruchtig, soms onaangenaam eerlijk, en daarmee misschien wel de meest geslaagde kritiek op onze behoefte aan controle.

Voor kinderen geldt intussen dat ouders geen vaste rotsen zijn, maar eerder gammele steigers: noodzakelijk, enigszins krakend, en zelden volgens de handleiding opgebouwd. Dat men daar toch op durft te staan, is een wonder dat zich dagelijks herhaalt. Ook dat is “voor elkaar”: dat men elkaar vergeeft wat men nog moet leren.

“Voor elkaar” betekent dus niet dat alles goed gaat. Het betekent dat men blijft, ook wanneer het níét goed gaat. Dat men niet meteen de deur achter zich dichttrekt omdat het gesprek stroef verloopt of de stilte te lang duurt. Het betekent dat men bereid is de ander te verdragen in zijn onvoltooide staat – een staat waarin wij ons overigens allemaal bevinden. En misschien is dat wel de enige werkelijke beschaving: dat wij elkaar niet voortdurend afrekenen op wat nog ontbreekt.

In de samenleving - dat grotere, luidruchtigere gezin zonder eettafel en afwaskeuken - ontbreekt het daar nog wel eens aan. Men spreekt er liever tegen elkaar dan met elkaar, en wie niet direct wordt begrepen, wordt al snel vervangen. Wat een armoede, als men bedenkt dat juist het ongemak de plek is waar begrip kan ontstaan.

Laat de Week van het Gezin, en de dag waarop wij de moeders - die vaak meer doen dan zichtbaar is - in het bijzonder gedenken, geen viering zijn van hoe het zou moeten, maar een erkenning van hoe het is: rommelig, onvolmaakt; zo is het leven nu eenmaal. Moge deze Week u niet alleen herinneren aan wat er allemaal moet, maar vooral aan wat er al is: mensen die, hoe onhandig soms ook, toch er voor elkaar proberen te zijn. En dat, waarde gezinnen, is geen kleinigheid. Dat is de grond waarop alles rust.

Een welgemeende felicitatie aan alle ouders en kinderen die hiervoor hun best blijven doen om dit ‘Voor Elkaar te krijgen’, een welgemeende groet en een welgemeende zegen voor u allen,

9 tot 16 mei: Week van het Gezin. Activiteiten: zie https://www.weekvanhetgezin.nl

 

+Rob Mutsaerts

Hebben rechters nu ook al last van christenfobie?

Päivi Räsänen - voormalig minister van Binnenlandse Zaken in Finland - had een vers uit de Bijbel getweet: een vers uit de Romeinenbrief van Paulus. Later deelde zij een pamflet uit met teksten gebaseerd op deze Bijbeltekst. De LGTBQ-wereld voelde zich gekwetst en stapte naar de rechter. In 2022 en 2023 werd zij vrijgesproken door lagere rechtbanken.  Op 26 maart 2026 draaide Het Hooggerechtshof van Finland dat deels terug en verklaarde haar schuldig aan “haatzaaien / belediging van een groep” en legde een geldboete (ongeveer €1.800) op.

Olaf Latzel - een Duitse dominee van de Evangelische Kirche - deed iets soortgelijks. Ook hij werd beschuldigd van ‘haatzaaien’. De zaak draaide om uitspraken die Latzel deed in een preek (2019), waarin hij onder meer: homoseksualiteit veroordeelde en zich uitsprak tegen gender- en queer-initiatieven. Ook hier op basis van bijbelteksten. Volgens het Duitse openbaar Ministerie konden die uitspraken worden gezien als het aanzetten tot haat tegen homoseksuelen. Latzel stelde dat hij gebruik maakte van zijn recht op godsdienstvrijheid en vrije meningsuiting, enkel bijbelse opvattingen verkondigde, en geenszins opriep tot haat of geweld. In 2020 werd Latzel veroordeeld door een rechtbank in Bremen tot een geldboete wegens ‘Volksverhetzung’ (aanzetten tot haat).  In 2022 werd hij in hoger beroep vrijgesproken door het Landgericht Bremen.  In 2023 werd dit vonnis weer vernietigd door het Oberlandesgericht. De zaak moest opnieuw behandeld worden.  In 2024 werd de zaak geseponeerd onder de voorwaarde dat hij €5.000 zou betalen aan de activistische homolobby-organisatie.

Er zijn tijden geweest waarin men de Bijbel opensloeg om er troost in te vinden. Tegenwoordig slaat men hem open om te kijken of er misschien iets strafbaars in staat. Dat is nou niet echt iets dat je vooruitgang noemt. Men heeft ontdekt dat bepaalde verzen gevoelens kunnen kwetsen. Dat is een opmerkelijke ontdekking, want wie de Bijbel een beetje kent, weet dat hij dat al een paar duizend jaar doet. De Bijbel kwetst iedereen (allen zijn immers zondaars) en dat is misschien wel haar eerlijkste eigenschap. De Bijbel spaart niemand, en dat is tegenwoordig natuurlijk verdacht.

Nu zijn er mensen - onder wie bovengenoemde Latzel en Räsänen - die het boek niet alleen lezen, maar er ook nog uit citeren. Dat is moedig, want men weet tegenwoordig nooit of men daarmee een misdrijf pleegt of dat het slechts een uiting van devotie is. In beide gevallen kwam men tot de conclusie: misdrijf. Men spreekt plechtig over “haatzaaien”. Het is een woord dat zo vaak wordt gebruikt dat het inmiddels klinkt als een ingewikkeld apparaat: men zet het aan, en ergens begint iets te zoemen. Wat er precies gebeurt, weet niemand meer, maar het voelt ernstig, en dat is voldoende.

De ironie wil dat dezelfde samenleving die zichzelf heeft uitgeroepen tot kampioen van tolerantie, zich gedraagt als een buitengewoon lichtgeraakte sensor. Alles mag gezegd worden  - mits het niets zegt dat iemand zou kunnen herinneren aan een waarheid die hij liever niet hoort. De vrijheid van meningsuiting is daarmee verworden tot eieren waarop je beter niet kunt lopen.

Het probleem lijkt te zijn dat woorden gevolgen hebben. Dat is op zichzelf geen nieuw inzicht, maar men heeft er een nieuwe draai aan gegeven: woorden hebben vooral gevolgen voor gevoelens. En gevoelens, zo heeft men besloten, zijn uiterst breekbaar. Zij moeten worden beschermd, gekoesterd en - indien nodig - juridisch verdedigd tegen ongewenste zinnen. Het merkwaardige is dat dezelfde mens die zonder aarzelen een ander van alles en nog wat kan toeroepen op sociale media, plotseling verandert in een porseleinen kopje zodra er een oud vers wordt aangehaald. Je moet er voorzichtig mee zijn, want het kan niet echt tegen een stootje.

Ik stel mij zo voor dat men in de toekomst voorzichtig zal moeten omgaan met boeken. Misschien krijgen ze waarschuwingen op de kaft, zoals bij sigaretten. “Let op: dit boek kan u aan het denken zetten.” Of erger nog: “Dit boek bevat meningen.” Toch zit er iets vertederends in deze hele ontwikkeling. Men wil een wereld zonder pijnlijke woorden, zonder scherpe gedachten, zonder dat ongemakkelijke gevoel dat men het misschien bij het verkeerde eind heeft. Het is een beetje alsof men een tuin wil zonder doornen en zich vervolgens afvraagt waarom de rozen verdwijnen. ‘Vertederend’ is trouwens niet het juiste woord. ‘Onnozel’ is eerder op zijn plaats.

Misschien is het daarom het beste om de Bijbel voorlopig maar dicht te laten. Niet omdat hij gevaarlijk is, maar omdat wij het zijn verleerd zijn om haar te lezen zonder onmiddellijk naar de rechter te stappen. En dat zou jammer zijn. Want een boek dat iedereen een beetje tegenspreekt, zou wel eens precies het boek kunnen zijn dat we nodig hebben - al was het maar om ons eraan te herinneren dat niet alles wat ons stoort, meteen verboden hoeft te worden. Maar men leest het liever niet. En dus blijft men vervolgen, verontwaardigd en overtuigd van zijn eigen mildheid, terwijl men intussen bewijst dat men geen idee meer heeft wat tolerantie ooit inhield. O ja, tegen soortgelijke uitspraken afkomstig van Imams ageert men zelden. Het laat zich raden waarom. Heel simpel: het zijn lafaards.

Overigens zijn mijn gevoelens door deze uitspraken van aanklagers en rechters ook gekwetst. Hier is sprake van christenfobie. Dat is ook haatzaaien. Zal de rechter mij daarin gelijk geven. Ook hier laat het antwoord zich raden.

+Rob Mutsaerts

Religie is nodig, vooral in seculiere tijden.

Er zijn onderwerpen waarover de moderne mens met een zekere verlegenheid spreekt. Religie is daar één van. Men schuift het terzijde met het gemak waarmee men een oude kast op zolder zet: ooit nuttig, thans enigszins uit de tijd. En toch, wie goed luistert naar het geritsel van het dagelijks bestaan, hoort daaronder een hardnekkige vraag, die zich niet laat wegredeneren: waartoe zijn wij hier eigenlijk?

De mens is namelijk een merkwaardig wezen. Hij kan brood eten zonder te vragen waar het vandaan komt, maar hij kan niet leven zonder te vragen waarom hij eet. In dat ‘waarom’ huist religie. Religie is het antwoord op de verbazing dat er überhaupt iets is in plaats van niets, en dat wij daar middenin staan, vaak zonder handleiding.

Wie religie afschaft, schaft die vraag niet af. Hij maakt haar slechts woordeloos. En een woordeloze vraag is een gevaarlijk ding: zij zoekt haar uitweg in ideologie, in fanatisme, in een overdreven geloof in het eigen gelijk. De mens die zegt nergens in te geloven, gelooft doorgaans des te fanatieker in zichzelf, en dat is, historisch gezien, zelden een geruststellende ontwikkeling gebleken.

Voor de samenleving geldt iets vergelijkbaars. Men kan proberen een wereld te bouwen op louter redelijkheid en wederzijds belang, maar dat is een wankel fundament. Redelijkheid is immers rekbaar, en belang veranderlijk. Wat vandaag redelijk lijkt, is morgen verwerpelijk; wat vandaag nuttig is, blijkt morgen rampzalig. Religie heeft altijd geprobeerd daar iets tegenover te stellen: een orde die niet voortdurend meebeweegt met de waan van de dag.

Waarom dan het christendom, en niet één van de vele andere religieuze constructies die de mens heeft bedacht? Omdat het christendom, hoe men het ook bekijkt, een merkwaardige dubbelheid bezit. Het stelt eisen die bijna onmenselijk hoog zijn - heb uw vijanden lief - en ondergraaft daarmee iedere vorm van zelfgenoegzaamheid. Tegelijk biedt het een uitweg: genade. Genade betekent dat men niet uitsluitend wordt afgerekend op zijn prestaties. In een tijd waarin alles meetbaar, vergelijkbaar en optimaal moet zijn, is dat een bijna schokkende gedachte. Het christendom zegt: u faalt, onvermijdelijk, maar dat is niet het einde van het verhaal.

Bovendien heeft het christendom een hardnekkige neiging om zich te bemoeien met de zwakken, de mislukten, de randfiguren. Het verheft hen niet tot helden - daar is het te realistisch voor - maar het weigert hen af te schrijven. Dat heeft, hoe men het ook wendt of keert, zijn sporen nagelaten in de manier waarop samenlevingen omgaan met zorg, recht en medemenselijkheid. Ziekenhuizen, armenzorg en onderwijs zijn uitvindingen van de katholieke kerk. Nee, niet van de Verlichting. Dat dit ideaal voortdurend wordt geschonden, is geen weerlegging ervan, maar eerder een bevestiging van hoe lastig het is. Het is waar, de Kerk heeft zich niet altijd van haar beste kant laten zien, maar het is een merkwaardige gewoonte om een idee uitsluitend te beoordelen op haar slechtste vertegenwoordigers. Als dat de maatstaf wordt, blijft er van geen enkel menselijk streven iets over.

Het christendom, is geen keurige oplossing voor de problemen van de mens. Het is eerder een lastige spiegel. Zij laat zien wat men liever niet ziet: zijn eigen tekort, zijn eigen afhankelijkheid, zijn eigen eindigheid. Maar zij weigert tegelijk om dit het laatste woord te laten zijn. Misschien is dat de reden dat de moderne tijd het christendom - en dan met name de R.K.Kerk - haar zo graag op afstand houdt. Niet omdat zij achterhaald is, maar omdat zij iets zegt dat nog altijd ongemakkelijk dichtbij komt. De mens wil graag geloven dat hij zichzelf wel redt. Religie fluistert - soms zacht, soms onuitstaanbaar luid - dat dit wel eens een misverstand zou kunnen zijn. En dat is, alle vooruitgang ten spijt, een gedachte waar men zich nog steeds geen raad mee weet. Een seculiere wetgever kan wetten voorschrijven tot zij een ons weegt, maar zonder innerlijke overtuiging blijven zij dode letters. De mens is niet volmaakt, en pogingen om hem dat wel te laten zijn, eindigen doorgaans in teleurstelling of dwang. Het christendom lijkt dat te weten en zegt: gij zult struikelen, maar gij zijt niet verloren. Dat is geen vrijbrief voor gemakzucht, maar een uitnodiging tot voortdurende verbetering.

Bovendien heeft het christendom, historisch gesproken, een bijzondere nadruk gelegd op de waardigheid van het individu. Het idee dat ieder mens, ongeacht status of afkomst, een ziel heeft die ertoe doet, heeft diep doorgewerkt in de ontwikkeling van rechten en vrijheden.  Misschien is dat wel de kern: religie herinnert de mens eraan dat hij niet het middelpunt van alles is, maar ook niet zomaar iets. Hij bevindt zich ergens daartussen, op een plaats die tegelijk nederig en verheven is. En het is precies die paradox waarin hij, wonderlijk genoeg, het best tot zijn recht komt.

+Rob Mutsaerts

Celibaat, schaarste en de verleiding van het “praktische” antwoord

Bisschop Bonny stelt in een pastorale brief (19 maart jl.) dat hij alles in het werk wil stellen om tegen 2028 enkele gehuwde mannen tot priester te wijden voor zijn bisdom. Het priestertekort hanteert hij als argument. Dat valt in België overigens wel mee. België telt 3.743 priesters wat neerkomt op 2.234 katholieken per priester.  Zelfs ten tijde van Het Rijke Roomse leven was dat niet veel anders. Het wereldwijd gemiddelde is op dit moment 3.400. Priesterkandidaten zijn er nauwelijks in België, maar tegelijk weten we dat de kerk in België - net als in ons land - fors zal krimpen, gezien het feit dat het overgrote deel van de praktiserende gelovigen ouderen zijn. Het voorstel gehuwde mannen tot priester wijden stuit evenwel op een harde kerkrechtelijke muur: canon 1042 staat het simpelweg niet toe.  Eventuele dispensatie is uitdrukkelijk voorbehouden aan de Apostolische Stoel.  Met andere woorden: een diocesane bisschop kan dit niet eigenmachtig “pastoraal oplossen”, hoe nijpend de nood ook aanvoelt.

Theologisch is het priesterlijk celibaat geen dogma “uit de natuur van het priesterschap” (de Kerk erkent dat expliciet), maar een discipline die zij al eeuwen bewaart en die door het leergezag herhaaldelijk als passend, vruchtbaar en symbolisch krachtig is verdedigd: als teken van toewijding “met een onverdeeld hart”. De Westerse Kerk kent beperkte uitzonderingen (bv. de Ordinariaten voor ex-anglicanen), maar die werken precies via gereguleerde uitzonderingsroutes mét Romeinse toestemming.

Bonny’s pragmatisme roept vragen op. De vraag is niet alleen: wat is praktisch?, maar ook: welk principe ligt aan het celibaat ten grondslag? De brief van Bonny presenteert het thema niet als abstract debat, maar als diocesaan “implementatieplan” in de geest van de synodale dynamiek. In die context plaatst Bonny de priesterkwestie: het aantal lokale (celibataire) kandidaten is “tot bijna nul” gedaald, en buitenlandse priesters kunnen helpen maar mogen de structurele tekorten niet blijvend “op hun schouders” krijgen.

Het kerkelijk recht erkent de noodsituatie op parochiaal niveau: wanneer priestergebrek het vereist, kan een diocesane bisschop deelname aan de uitoefening van parochiale zielzorg toevertrouwen aan een diaken en aan een niet-priester, mits hij een priester aanstelt om die pastorale zorg te “leiden”.   Bonny noemt precies dit laatste in zijn argumentatie als structureel problematisch.  

Ik wantrouw in dit geval het woord ‘praktisch’. Bisschop Bonny wil om praktische redenen het ambt een andere lading geven. In de Kerk is het ambt nooit alleen een functie; het is ook teken dat iets onthult dat je met efficiëntie niet kunt meten. De Kerk formuleert dit zelf als volgt: in de Latijnse Kerk worden gewijde bedienaren (met uitzondering van permanente diakens) normaal gekozen uit mannen die een celibatair leven leiden “omwille van het Koninkrijk”; zij geven zich met “onverdeeld hart” aan de Heer en de “zaken van de Heer”.  Dat is niet de taal van personeelsbeheer, maar van symboliek en eschatologie: celibaat als teken van “nieuw leven” en als proclamatie van het Rijk God. Vaticaan II spreekt over celibaat als “kostbare gave” voor de Kerk, iets waarvoor heel het volk van God mag bidden.  En Pastores Dabo Vobis (Johannes Paulus II) plaatst het celibaat in de logica van evangelische raden: een gave die helpt om God alleen te dienen “met een onverdeeld hart”, niet als ontkenning van het lichaam maar als teken van gave en geestelijke vruchtbaarheid.

We moeten Bonny’s analyse van het priestertekort niet wegwuiven. Ik houd van feiten, maar over welke feiten hebben we het? Een leeg seminarie is een feit. Maar een vervolgvraag die vaak overgeslagen wordt is: wat zegt dit feit over ons? En dan is er nog vooral deze vraag: welk symbool durven we nog te zijn? Stel - een reductio ad absurdum is hier verhelderend - dat de Kerk het celibaat laat vallen omdat er te weinig priesters zijn. Dan zegt ze feitelijk: Wat wij gisteren een gave noemden die wij moesten afsmeken, is vandaag een hinderpaal dat wij moeten wegwerken. Maar als celibaat een gave is, is het dan logisch om het af te schaffen precies wanneer de gave schaars wordt - zoals men een zeldzame wijn weggooit omdat er te weinig flessen zijn? Wie Bonny’s pragmatische lijn volgt, moet dus niet alleen een pastoraal, maar ook een symbolisch alternatief bieden: wat wordt het teken van totale beschikbaarheid, als het niet langer samenvalt met de levensstaat van de priester?

Men zegt dat de Kerk priestertekort heeft, alsof de Kerk een spoorwegmaatschappij is die machinisten tekort komt. Maar de Kerk is geen bedrijf met een personeelstekort; zij is een mysterie met een roepingenprobleem. En het verschil is precies dit: een bedrijf lost het tekort op door de voorwaarden te versoepelen, terwijl een mysterie het tekort soms oplost door de betekenis te verdiepen. Celibaat is meer dan een organisatorische keuze. Als we dus werkelijk het priestertekort willen oplossen, moeten we vermijden dat we het symptoom verwarren met de essentie. De vraag is niet alleen hoeveel priesters wenselijk zijn, maar welk priesterschap we nog durven te zijn: een ambt dat functioneert, of een teken dat spreekt.

+Rob Mutsaerts

Mevrouw Mullally mag zich bisschop noemen

Men zou haast medelijden krijgen met de Anglicaanse Kerk, ware het niet dat zij daar zelf al eeuwen geen enkele behoefte aan lijkt te hebben. De oprichter - Hendrik VIII - confisceerde alle katholieke kerken, kloosters, gebouwen en werd op slag een vastgoedtycoon waar Trump en prins Bernard jaloers zijn. Katholieken hadden de keuze: de paus van Rome afzweren en Hendrik als hoofd van de Kerk erkennen, of onthoofd worden. Aangezien dit laatste geen prettig vooruitzicht was, koos men maar voor het eerste. Koning Charles is zijn opvolger en dus huidig hoofd van de Anglicaanse Kerk. Zijn zoon William - en dus beoogd troonopvolger - heeft onlangs meegedeeld dat hij agnost is. Een agnost als potentieel hoofd van de kerk. Tja.

Nu heeft men dus een vrouw tot geestelijk hoofd verkozen - of benoemd, of gezalfd, of hoe men dat toneelstukje ook precies noemt. Mevrouw Mullally mag zich nu aartsbisschoppin van Canterbury noemen. Dat ze slechts een avondopleiding theologie heeft gevolgd was daarvoor geen enkele belemmering. Een prachtigen parodie, Monty Python en Jiskefet in optima forma, ware het niet dat het allemaal serieus bedoeld is.

Laat ik het eenvoudig houden: de Anglicaanse Kerk is geen mysterie, maar een compromis. En compromissen hebben de eigenschap dat zij nooit ergens echt in geloven, maar alles een beetje willen behouden. Dat maakt hen niet tolerant, maar gemakzuchtig. Dat deze kerk ooit werd opgericht door een vorst die zijn echtelijke problemen oploste met een bijl zou een pikant detail kunnen zijn, als het niet zo beschamend typerend was. De Anglicaanse Kerk is geen geloof dat ontstond uit een openbaring, maar uit een driftbui. Geen Sinai, maar een scheidingsadvocaat. Geen profeet, maar een monarch met huwelijksperikelen.

En zie: eeuwen later is men nog steeds bezig met het herschrijven van de spelregels, alsof men bang is dat iemand ooit zal ontdekken dat er nooit een spel is geweest. De benoeming van een vrouw tot hoofd van deze kerk wordt nu voorgesteld als een mijlpaal. Dat woord alleen al - mijlpaal - heeft de muffe geur van beleidsnota’s en feestelijke toespraken waarin niemand meent wat hij zegt. Alsof het probleem van de kerk ooit gelegen heeft in het geslacht van haar leiders, en niet in de inhoud van haar overtuigingen. Men verwart verandering met betekenis. Men denkt dat wie de stoelen herschikt, ook het toneelstuk vernieuwt. Maar een slechte tekst blijft slecht, al wordt het voorgedragen door een engel.

Wat mij vooral treft, is de ernst waarmee men dit alles bespreekt. Alsof hier werkelijk iets op het spel staat. Alsof de wereld wacht op de vraag of een vrouw een kerk kan leiden die ooit werd opgericht om een man van zijn vrouw te laten scheiden. Het is een discussie die tegelijk opgeblazen en leeg is; een ballon zonder lucht, maar met veel slingers eraan. De Anglicaanse Kerk is een toneelgezelschap dat zijn repertoire voortdurend aanpast, maar nooit repeteert. Men verandert de kostuums, herschrijft de rollen, introduceert nieuwe spelers, maar het publiek loopt weg, omdat niemand nog weet waar het stuk over gaat.

En toch, er schuilt iets bewonderenswaardigs in deze hardnekkige leegte. De Anglicaanse Kerk blijft bestaan, niet ondanks haar vaagheid, maar dankzij haar vaagheid. Zij is alles en niets tegelijk, en daardoor ongrijpbaar. Zij kan zich aanpassen aan elke tijd, omdat zij nooit geheel aan een tijd heeft toebehoord. De vraag is dus niet of een vrouw haar kan leiden. De vraag is of er nog iets te leiden valt. Maar alleen een kniesoor die opmerkt dat de zaak failliet is.

Misschien is dat de ware tragedie - of komedie, afhankelijk van uw humeur. Niet dat de kerk verandert, maar dat zij verandert zonder overtuiging. Zonder noodzaak. En uiteindelijk is dat het meest onkerkelijke wat men zich kan voorstellen: een geloof dat nergens voor hoeft te sterven, en dus ook nergens voor leeft.

PSSPX overweegt bisschoppen te wijden zonder Rome.

In het kerkelijk recht zijn excommunicatie en schisma twee verschillende dingen. Een ongeoorloofde bisschopswijding leidt altijd tot excommunicatie, maar niet per se tot een formeel schisma. Een bisschop die zonder pauselijk mandaat iemand tot bisschop wijdt en degene die zich laat wijden lopen automatisch excommunicatie. Dit gebeurde bijvoorbeeld bij de bisschopswijdingen van de Marcel Levebre in 1988 (Ecclesia Dei).

Canon 751 definieert schisma als: De weigering van onderwerping aan de paus of van gemeenschap met de leden van de Kerk die aan hem onderworpen zijn.” Dus een schisma vereist een houding van afscheiding, niet alleen een illegale handeling.

Na de bisschopswijdingen van 1988 verklaarde paus Johannes Paulus II dat de daad van Lefebre een “schismatieke daad” was. Maar Rome heeft niet formeel verklaard dat de gehele Priesterbroederschap Pius X als instituut een schismatieke kerk vormt. De algemene lijn in Rome sinds paus Benedictus is als volgt: FSSPX is canoniek onregelmatig, maar niet formeel schismatiek als gemeenschap.

Als FSSPX opnieuw bisschoppen wijdt zonder mandaat, dan geldt canoniek vrijwel zeker: 1. Automatische excommunicatie voor wijdende bisschoppen en de nieuwe bisschoppen. 2. De daad kan door Rome worden omschreven als een schismatieke daad. 3. Maar of de FSSPX als geheel schismatiek wordt verklaard, hangt af van:

a. hun intentie t.o.v. pauselijk gezag, en b. hoe expliciet zij de pauselijke autoriteit verwerpen.

De discussie draait om een subtiel maar belangrijk onderscheid in het kerkelijk recht: een schismatieke daad versus een schismatieke gemeenschap. Sinds 2009 heeft Rome duidelijk gemaakt dat de situatie van PSSPX canoniek onregelmatig is, maar dat men haar niet formeel als schismatieke kerk beschouwt. Dat standpunt is historisch gegroeid.

Zoals gezegd, in 1988 wijdde Lefebvre vier bisschoppen zonder pauselijk mandaat. Johannes Paulus verklaarde dat dit een “schismatieke daad” was, en dat de betrokken bisschoppen automatisch geëxcommuniceerd waren. De paus sprak van de daad, niet expliciet over een volledig schisma van de hele beweging.

Een belangrijk moment kwam in 2009, toen paus Benedictus de excommunicatie van de vier FSSPX-bisschoppen ophief. In zijn begeleidende brief aan de bisschoppen van de wereldkerk stelde hij twee dingen tegelijk: 1. De FSSPX heeft geen canonieke status in de R.K.Kerk. 2. Haar geestelijken oefenen geen legitiem ambt uit. Maar hij voegde er ook aan toe dat hun probleem “doctrinair en disciplinair” is, niet dat zij een aparte kerk vormen. Dat maakt de kwestie wel complex. Sindsdien gebruikt Rome meestal termen als: ‘canoniek onregelmatig’, en ‘onvolledige gemeenschap’ in plaats van schismatiek.

Rome is terughoudend om van een schisma te spreken. FSSPX zegt de paus te erkennen (ze bidden voor de paus in het eucharistisch gebed), terwijl een schisma juist de weigering van onderwerping aan de paus Inhoudt. Rome redeneert daarom: er is ongehoorzaamheid, maar geen expliciete afwijzing van het pauselijk gezag. Daar komt nog het volgende bij: Onder paus Franciscus kregen FSSPX-priesters biechtfaculteiten en de mogelijkheid tot huwelijksassistentie onder voorwaarden. Als de broederschap formeel schismatiek zou zijn (zoals bijvoorbeeld de zoal de Oosters Orthodoxe Kerk), zou Rome normaal gesproken zulke faculteiten niet geven. Door de situatie juridisch als onregelmatig maar niet schismatiek te beschrijven, blijft de deur open voor een canonieke oplossing.

Je kunt je afvragen of er niet toch sprake is vaan een feitelijk schisma. Immers, FSSPX heeft een parallelle hiërarchie (bisschoppen zonder pauselijk mandaat), Zij verrichten wijdingen verrichten zonder jurisdictie, en zij negeren vaak plaatselijke bisschoppen. De meest gangbare formulering in officiële Romeinse documenten is dat FSSPX niet schismatiek is verklaard, canoniek onregelmatig is, canonieke zending of jurisdictie ontbreekt, maar niet volledig buiten de Kerk staat.

Een nieuwe bisschopswijding door de zonder pauselijk mandaat zou vandaag waarschijnlijk sneller als schisma worden gezien dan in 1988. Dat heeft vooral te maken met de veranderde context sinds de wijdingen van Lefebvre. In 1988 rechtvaardigde Lefebvre de wijdingen met een “noodsituatie” in de Kerk. Hij stelde dat het behoud van de traditionele liturgie en leer in gevaar was. Sindsdien is de situatie echter veranderd. De traditionele Latijnse mis is officieel toegestaan (Summorum Pontificum). En Er bestaan volledig erkende traditionele instituten zoals de Priesterbroederschap van Sint Petrus en het Instituut Christus Koning. Het argument ‘noodsituatie’ houdt om deze redenen nauwelijks stand.

Sinds 2009 heeft Rome meerdere gebaren gedaan: 1. opheffing van de excommunicatie, 2. verlenen van biechtfaculteit en 3. mogelijkheid voor huwelijksassistentie onder bisschoppelijke regeling. Als FSSPX ondanks deze openingen opnieuw bisschoppen zou wijden, kan dat worden gezien als bewuste breuk met Rome. De eerste wijdingen (1988) konden nog worden gezien als een dramatische escalatie in een conflict. Een tweede ronde bisschopswijdingen - gepland voor juni - zou veel moeilijker te interpreteren zijn als iets anders dan een structurele parallelle hiërarchie en dus een praktisch schisma. In het canoniek recht speelt volharding in ongehoorzaamheid een grote rol. Als een groep: al een schismatieke daad heeft gesteld, daarvoor gewaarschuwd is en in herhaling valt, dan wordt het juridisch gemakkelijker om te concluderen dat er sprake is van bewuste afscheiding.

Ook voor Rome zitten er risico’s aan vast. Als Rome na een tweede ongeoorloofde bisschopswijding nog steeds geen schisma zou vaststellen, zou dat impliceren dat bisschoppen zonder pauselijk mandaat gewijd kunnen worden zonder dat dit tot een echte kerkscheuring leidt. Dat zou het primaat van de paus ernstig ondermijnen. Ik schaar mij in deze dan ook graag achter de kardinalen Müller en Sarah, en acht het standpunt van bisschop Schneider eerder berusten op wensdenken dan op legitimiteit.

Het is te hopen dat het zover niet komt. Als er ooit een volledige verzoening zou komen tussen Rome en de Priesterbroederschap Sint Pius X, dan is daar wel een structuur voor te bedenken: Persoonlijke prelatuur, vergelijkbaar met die van Opus Dei.

De prelatuur staat onder leiding van een prelaat; de jurisdictie is persoonlijk, niet territoriaal; gelovigen kunnen zich bij de prelatuur aansluiten, terwijl ze in hun bisdom blijven wonen; de prelatuur heeft eigen priesters en seminaries. FSSPX zou dan relatief onafhankelijk van lokale bisschoppen kunnen functioneren, terwijl ze tegelijk onder pauselijk gezag blijft.

+Rob Mutsaerts

Het kind van de rekening

In het parlement ligt een wetsvoorstel genaamd ‘Wet kind, draagmoederschap en afstamming’ op tafel dat draagmoederschap (het uitdragen van een kind door een derde voor wensouders) wil legaliseren en reguleren. De achtergrond is begrijpelijk: veel stellen en individuen met een onvervulde kinderwens zoeken naar manieren om toch een gezin te stichten. Zo’n kinderwens is op zichzelf legitiem, maar er bestaat niet zoiets als het recht op een kind. Het voorstel lijkt er eerder van uit te gaan dat het wel zo is en dat roept fundamentele vragen op.

De huidige juridische situatie is als volgt: de vrouw die bevalt is automatisch de juridische moeder. Juridisch ouderschap en gezag door een ander kan alleen verkregen worden door adoptie en erkenning. In het strafrecht is met name commercieel draagmoederschap (tegen betaling) verboden. In het wetsvoorstel zijn de ‘wensouders’ - in de praktijk veelal homoseksuele paren - direct vanaf de geboorte juridische ouders.

Het kind van de rekening.

Een eerste cruciaal uitgangspunt is het belang van het kind. In elke ethische afweging rond voortplanting zou het kind - de meest kwetsbare partij - centraal moeten staan. Bij draagmoederschap wordt een kind echter bewust in een ongebruikelijke situatie geboren: het zal bij de geboorte gescheiden worden van de vrouw die het negen maanden droeg. Volgens deskundigen kan zo’n “gedwongen scheiding van de moeder” direct na de geboorte trauma veroorzaken . Anders dan bij adoptie, waar de scheiding ongewild plaatsvindt uit nood, creëert draagmoederschap die situatie opzettelijk, en dit gebeurt niet omdat het onvermijdelijk is, maar omdat er van tevoren zo is besloten middels een contract waarbij het kind letterlijk het kind van de rekening is.

Daarnaast speelt de identiteitsvraag. Kinderen geboren via draagmoederschap met behulp van eicel- of zaaddonatie dreigen op te groeien zonder mogelijkheid hun biologische oorsprong te kennen. Hoewel Nederlandse klinieken anonieme donoren verbieden, zijn er in de praktijk draagmoeders die via het buitenland met anonieme eicel- of zaaddonoren werken . Zulke kinderen kunnen hun ontstaansgeschiedenis later niet achterhalen . Dat kan leiden tot identiteitsproblemen en een blijvend gevoel van incompleetheid. Olivia Maurel, een vrouw geboren uit een draagmoeder, getuigt dat “haar verhaal begint met stilte, afstand en verlies” – zij voelde zich onthecht, alsof er een wond aan de basis van haar leven lag . “Ik was gekocht voordat ik geboren was. Ik vervulde een contract”, zei ze over haar begin . Die terminologie – gekocht, contract – illustreert hoe zij zich als kind een object voelde, een onderdeel van een afspraak tussen volwassenen. “Als ik uit liefde ben ontstaan, waarom werd ik dan gescheiden van de moeder die als eerste van mij hield?”, vraagt ze zich af . Dit hartverscheurende perspectief dwingt ons te beseffen dat een kind geen blanco pakketje is dat zomaar aan anderen kan worden toebedeeld; het is een mens met emotionele behoeften en een recht op zijn of haar eigen verhaal en afstamming. Verantwoord draagmoederschap, gelet op de belangen en rechten van het kind, bestaat eenvoudigweg niet.

De draagmoeder: vrijwilligheid of uitbuiting?

Het tweede belangrijke aspect is de positie van de draagmoeder zelf. In de praktijk blijken er vaak financiële motieven mee te spelen. In landen als Oekraïne, Georgië of India is een heuse draagmoederschapsindustrie ontstaan, waarbij arme vrouwen tegen betaling hun lichaam beschikbaar stellen. Te vrezen valt dat legalisering in Nederland - zelfs met een verbod op winstbejag - deze kwetsbare vrouwen zal involveren. Een dergelijke economische drijfveer doet ook een enorme afbreuk aan de waardigheid van de vrouw. Een kind is geen handelswaar en een vrouw meer dan louter een baarmoeder. Wanneer een vrouw zich genoodzaakt voelt haar baarmoeder ‘te huur’ aan te bieden, komen we dicht bij een moderne vorm van lijfeigenschap. Wat trouwens te doen als de draagmoeder het kind wil houden, of als de wensouders zich terugtrekken? Dat laatste komt voor als de ‘wensouders’ ondertussen uit elkaar zijn gegaan. Wat bij onenigheid over abortus als er tijdens de zwangerschap iets mis blijkt (bijvoorbeeld een afwijking op de echo)?

Menselijke waardigheid en kinderrechten

De kern van de principiële bezwaren tegen draagmoederschap ligt in het begrip menselijke waardigheid. Een kind behoort geen handelswaar te zijn, en ouderschap geen transactie. Nogmaals, niemand heeft recht op het krijgen van een kind; een kind is geen object dat je kunt opeisen of aanschaffen, net zo min als je een tiener of volwassenen kunt aanschaffen. Dit laatste is vanzelfsprekend zo, maar net zoals ieder ander is gaat het hier om een mens met eigen rechten.

Bovendien doorbreekt draagmoederschap iets wat in vrijwel alle culturen als natuurlijk gegeven gold: het idee dat de vrouw die baart, ook de moeder van het kind is (mater semper certa est). Onze hele emotionele en biologische inrichting is daarop afgestemd. Draagmoederschap zorgt voor een breuk in dit natuurlijke gegeven: er is een biologische moeder (draagmoeder), vaak een aparte genetische moeder (eiceldonor of wensmoeder), en de sociale ‘ouders’ die het kind gaan opvoeden. Draagmoederschap is tegennatuurlijk, de wensouders zijn de ouders niet en het kind komt verweesd ter wereld en wordt soms ook nog geconfronteerd met twee ‘vaders’ of twee ‘moeders’. De wensouders (met technologie en juridische contracten aan hun zijde) onderwerpen de natuurlijke gang van zaken aan hun wil, waarbij zowel de draagmoeder als het kind ondergeschikt worden gemaakt aan die wens. Een kind is een geschenk, geen contractueel product.

Hoezeer we in sommige gevallen ook meeleven met mensen met een kinderwens, we moeten waken dat compassie niet omslaat in het rechtvaardigen van alles. Niet alle verlangen, hoe begrijpelijk ook, mag ten koste gaan van de meest basale menselijke waarden. Uiteindelijk houdt de waarde van een samenleving verband met hoe we omgaan met de kwetsbaarsten in ons midden - in dit debat: de kinderen die geboren worden en de vrouwen die hun lichaam geven. Draagmoederschap legaliseren zonder deze principiële bezwaren serieus te nemen, duidt op een ongelooflijke blinde vlek voor de realiteit.

 

+Rob Mutsaerts

Zomaar ‘n cafégesprek

Kom op bisschop, jij gelooft toch niet echt dat die Bijbel meer is dan een gedateerd sprookje?

- Dat hangt ervan af wat je onder een sprookje verstaat. Als je bedoelt: een verhaal dat al eeuwen meegaat, mensen vormt en morele lessen bevat - ja, dan is het een sprookje van wereldklasse.

Maar serieus — pratende slangen, wonderen, water dat splijt… Dat kun je toch niet letterlijk nemen?

-Als een verhaal iets bovennatuurlijks bevat — is het dan automatisch onwaar?

Niet automatisch, maar wel verdacht.

- Dat snap ik. Maar stel dat God bestaat — dan zou het juist verdacht zijn als er nooit iets bovennatuurlijks gebeurt. Dan zou het verhaal over God vreemd genoeg totaal alledaags zijn.

Hmm. Maar het blijft oud. Mensen wisten toen nog niks van wetenschap.

- Newton is ook oud. Pythagoras ook. Toch checken we hun stellingen nog steeds. Oud is geen argument tegen waarheid — alleen tegen yoghurt.

Oké, maar verschil is: zwaartekracht kun je testen.

- Zeker. Maar niet alles wat echt is, kun je in een reageerbuis stoppen. Schoonheid bijvoorbeeld. Rechtvaardigheid. Muziek die je raakt. Je kunt meten wat geluidsgolven doen — maar niet waarom een lied je raakt.

Jij zet geloof in dezelfde categorie als kunst?

- Eerder als een combinatie van geschiedenis, moraal en betekenis. De Bijbel speelt zich af tussen echte mensen, echte steden, echte koninkrijken. Het begint niet met “er was eens”, maar met namen, plaatsen en data.

Ja, maar dat kan een schrijver toch gewoon invullen om geloofwaardig over te komen?

- Kan. Maar dan moet je mij wel uitleggen waarom archeologen steeds weer dingen opgraven die kloppen met die “verzonnen” verhalen. Dat gebeurt opvallend vaak. Best onhandig voor een sprookje.

Toch blijft religie voor mij iets van vroeger. Wij zijn nu verder.

- Verder waarin?

Nou, wetenschap, mensenrechten, moraal.

- Interessant dat je mensenrechten noemt. Het idee dat alle mensen gelijk zijn - weet je waar dat sterk vandaan komt?

Van de tijd van de Verlichting?

- Ook. Maar die bouwde voort op het christendom, op het idee dat ieder mens naar Gods beeld geschapen is. Dat was in de oudheid revolutionair. Daarvoor telde je waarde vooral via status. Men vond het bijvoorbeeld doodnormaal dat er slaven waren.

Dus je zegt dat mijn moderne moraal eigenlijk een christelijke erfenis is?

- Ik zeg dat je er meer van geërfd hebt dan je misschien doorhebt. Zoals iemand die boos is op zijn ouders, maar wel in hun huis woont en hun koelkast leeg eet.

Au. Die was raak.

- Graag gedaan.

Maar kijk dan naar alle ellende door religie. Oorlogen, macht, misbruik.

- Klopt. En kijk naar alle ellende door politiek, ideologie, geld en nationalisme. Kijk alleen al naar de 20e eeuw met miljoenen slachtoffers van nazi-Duitsland en communistisch Rusland en China. Allemaal atheïstische regimes, by the way. Dat we er qua moraal op vooruit zijn gegaan, dat meen je toch niet echt? Het probleem lijkt mij vrij consequent: mensen.

Dus geloof is niet het probleem, maar de mens?

- De Bijbel zou zeggen: dat is precies de kwestie. Dat is zelfs een van zijn kernpunten: dat de mens moreel gebroken is. Eerlijk gezegd vind ik dat één van de meest realistische zinnen ooit geschreven.

Dat kan ik moeilijk ontkennen als ik het dagelijks nieuws zie.

- Precies. De Bijbel begint niet met “de mens is geweldig”, maar met “de mens heeft redding nodig.” Dat is geen sprookjestaal; dat is diagnose.

Maar waarom dan al die vreemde verhalen?

- Omdat verhalen beter onthouden worden dan formules. Jij onthoudt ook de films zelf beter dan de recensies. En let op: Bijbelse helden zijn zelden perfecte helden. Ze liegen, falen, gaan onderuit. Dat is een vreemd soort propaganda als je iets wilt verzinnen. Normale sprookjes maken hun helden glanzend. De Bijbel maakt ze menselijk.

Dat is me eerlijk gezegd nooit zo opgevallen.

- Lees eens met die bril. Het is verrassend ongepolijst.

Maar jij gelooft dus echt dat het waar is?

- Ja. Maar niet omdat ik mijn verstand uitschakel. Juist omdat ik het gebruik. Voor mij klopt het plaatje: mensbeeld, moraal, geschiedenis, ervaring. Het verklaart meer dan het ontkent.

Ik weet niet of ik daar al ben.

- Hoeft ook niet. Eerlijk zoeken is genoeg voor nu. Ik probeer je niet te overtuigen,  alleen uit te nodigen om het boek niet te snel af te schrijven.

Dus geen donderpreek?

- Alleen als je nog een koffie bestelt. Wonderen gebeuren soms.

Kijk — dát geloof ik dan weer wel.

- Kijk, we maken vooruitgang.

 

+Rob Mutsaerts

Aswoensdag – het begin van een weg die geen halfslachtigheid duldt.

Aswoensdag is geen “vrome inleiding” op de Veertigdagentijd. Het is niet slechts een religieuze gewoonte of een stukje folklore met as op het voorhoofd. Het is een dag van waarheid - en waarheid kan pijn doen. Vandaag plaatst de Kerk ons recht tegenover een vraag die we niet kunnen ontwijken: wat is de betekenis van ons leven, en welke richting gaan we werkelijk uit?

We horen twee zinnen. Eén, hard als steen: “Gedenk dat gij stof zijt en tot stof zult wederkeren” (vgl. Gen. 3,19). De andere nog veeleisender: “Bekeer u en geloof in het Evangelie” (Mc. 1,15).

As is geen teken van dood. As is een teken dat de illusies eindigen. Een einde aan doen alsof we nog tijd genoeg hebben. Een einde aan het spelen van christen-zijn alleen “bij speciale gelegenheden.”

1. Stof — de waarheid over de mens

De as op je voorhoofd zegt: jij bent God niet. Jij bent geen meester over de tijd. Jij bent niet de regisseur van je leven. Heel de moderne cultuur schreeuwt precies het tegenovergestelde: je kunt alles, jij staat centraal, je bent jezelf genoeg. En vandaag antwoordt de Kerk met één enkel gebaar: stof. De heilige Augustinus schreef: “Een mens is niet groot omdat hij zichzelf verheft, maar omdat hij erkent wie hij werkelijk is voor God.” Zonder die waarheid is er geen Veertigdagentijd - alleen een dieet, een oefening in wilskracht of een religieuze make-over. En God wil ons imago niet verbeteren. God wil ons hart redden.

2. “Bekeer u” — met andere woorden: verander van richting

In de Bijbel betekent bekering niet dat je je een beetje beter voelt of een kleine aanpassing in je levensstijl maakt. Het betekent dat je de richting van je weg verandert. Als je de verkeerde kant op gaat, is het niet genoeg om langzamer te lopen. Je moet omkeren. De heilige Teresa van Ávila zei het heel direct: “God heeft onze mooie woorden niet nodig. Hij wil dat we een besluit nemen.” Daarom zegt Jezus in het Evangelie niet: “denk erover na,” “overweeg het,” “probeer het eens.” Hij zegt: bekeer u. Nu. Vandaag. Niet morgen. De Veertigdagentijd is geen tijd voor geestelijke experimenten. Het is een tijd voor beslissingen: waarmee ik moet breken, wat ik op orde moet brengen, wie ik moet vergeven, welke zonde ik niet langer mag vergoelijken.

3. Gebed, vasten en liefdadigheid — zonder theater

In het evangelie van Aswoensdag (Mt. 6,1–18) raakt Jezus de kern van religieuze huichelarij: “Pas op dat gij uw gerechtigheid niet beoefent voor het oog van de mensen om door hen gezien te worden.” Gebed, vasten en liefdadigheid zijn geen middelen om onze reputatie op te poetsen, en al helemaal niet om af te vallen. Het zijn wapens in de geestelijke strijd. De heilige Johannes Chrysostomus zei: “Vasten is niet alleen je onthouden van vlees, maar weigeren je broeder te verslinden.” Iemand kan op brood en water de vastentijd doorbrengen, en toch haatdragend blijven, trots en zich niet onthouden van geroddel; dan heeft dat vasten geen enkele betekenis. God kijkt niet naar hoeveel wij doen, maar waarom en voor wie. Een Veertigdagentijd “voor de show” eindigt in leegte. Een Veertigdagentijd in waarheid eindigt in de opstanding van het hart.

4. Vandaag is de tijd van genade

De heilige Paulus roept het uit: “Nu is het de gunstige tijd, nu is het de dag van het heil” (2 Kor. 6,2). Niet “ooit.” Niet “wanneer het rustiger wordt.” Niet “na Pasen.” Nu. De heilige Alfonsus Maria de Liguori waarschuwde: “Het grootste bedrog van de duivel is een mens ervan te overtuigen dat hij nog tijd genoeg heeft.” De as op het voorhoofd is als een zegel: tot stof zult gij wederkeren, oftewel de tijd is kort. Maar dit is geen bedreiging - het is genade. Want zolang je leeft, kun je terugkeren. Zolang je dit woord nog kunt horen, is de weg nog open.

De Veertigdagentijd begint vandaag niet op de kalender, maar in het geweten. Moge de as niet alleen een teken op de huid zijn, maar een beslissing in het hart. Moge dit een tijd zijn van echte bekering, geen geestelijke routine. Want alleen wie durft te sterven aan de zonde, zal de morgen van de Verrijzenis zien.

Fr. Piotr W. Wiśniowski

Zojuist verschenen: nieuw boek van bisschop Rob Mutsaerts

Mgr Rob Mutsaerts

Een prettig gesprek

Uitgeverij Betsaïda

ISBN 978-94-93207-70-7

Zie meer informatie op de pagina 'boeken van Mgr. Mutsaerts'.

Van Playboy en Epstein naar Dutroux en terug naar af

De recente onthullingen rond de “Epstein-files” domineren het nieuws. Duizenden pagina’s aan rechtbankdocumenten brengen aan het licht hoe zakenman Jeffrey Epstein een netwerk opzette waarin jonge vrouwen en minderjarige meisjes werden misbruikt, met connecties naar invloedrijke figuren in de politiek en samenleving . Dit schandaal schokt velen. Maar eigenlijk past het in een patroon dat teruggaat tot een culturele omslag enkele decennia geleden, toen traditionele normen begonnen te vervagen. Hoe heeft het zover kunnen komen dat seksueel misbruik en losbandigheid hoog in de machtspiramide voorkomen?

In de jaren ’70 voltrok zich een morele revolutie. Dingen die vroeger ondenkbaar waren in “beschaafde kringen” werden ineens normaal gevonden. Zelfs zichzelf kwaliteitskranten noemende media recenseerden pornografische films alsof het serieuze cinema betrof. Pornofilms werden openlijk besproken door en serieus genomen door critici . Een prominente filmrecensent als Roger Ebert schreef bijvoorbeeld reviews van expliciete films als The Devil in Miss Jones (1973) . Seksualiteit drong door tot de mainstream cultuur – wat ooit taboe was, werd nu gezien als bevrijding.

Vervagende Normen: Van Playboy tot Brongersma

Tegelijk brachten figuren als Hugh Hefner seksualiteit in het glamoureuze daglicht. Hefner’s Playboy-imperium vierde de vrije liefde op decadente feestjes in zijn fameuze landhuis. Vanaf de jaren ’70 werd de Playboy Mansion in Los Angeles berucht om weelderige feestjes, bevolkt door beroemdheden en playmates . Jaren later kon iedereen zelfs op televisie meekijken via reality-series als The Girls Next Door, die het leven van Hefner’s vele jonge vriendinnen in dat landhuis volgden. Wat voorheen privé of schandelijk was, werd nu met trots tentoongesteld als entertainment. Seks werd een vast onderdeel van Hollywood en de bredere popcultuur.

Maar deze “vrijheid blijheid” had ook donkere kanten. Sommige grenzen werden zo ver opgerekt dat ze compleet verdwenen. Pedofilie werd in zelfs verdedigd als een legitieme vorm van liefde. In Nederland pleitte senator Edward Brongersma (PvdA) in de jaren ‘70 openlijk voor acceptatie van pedofielen en hun seksuele escapades met jonge kinderen. Hij vertelde zonder enige gēne in het bezit te zijn van een grote verzameling kinderporno. In een tv-uitzending in 1978 kreeg Brongersma de ruimte om uit te leggen “waarom het goed was dat kinderen relaties met volwassenen konden hebben” . Dit illustreert hoe radicaal het moraalbesef kon verschuiven: wat altijd als misbruik gold, werd nu door sommigen gepresenteerd als een geoorloofde expressie van liefde. Dat liefde verward werd met lust scheen maar weinigen te zien. Wie in die tijd voorzichtig protesteerde tegen dergelijke ideeën, werd weggezet als een bekrompen geest die de nieuwe vrijheden in gevaar bracht.

Intussen verdween traditionele morele kritiek naar de achtergrond. Pornografie overspoelde de markt. Er was zelfs een moment halverwege de jaren ’80 dat de Nederlandse regering (met VVD, D66 en PvdA als voornaamste pleitbezorgers) serieus overwoog alle porno - inclusief kinderporno - legaal te maken. In die tijd dachten veel opiniemakers dat porno en promiscuïteit puur privézaken waren: men vond dat de overheid zich daar niet mee moest bemoeien . Het lijkt haast onvoorstelbaar nu, maar destijds gold dit als vooruitstrevend. Er was een Dutroux voor nodig om de ogen te openen.

Vrijheid of Verslaving?

Men riep dus luid dat we “vrij” waren van de oude benauwende regels, vooral van die van de Kerk. Maar wat voor vrijheid kwam ervoor in de plaats? Vrijheid ontaardde vaak in losbandigheid, en die losbandigheid bracht nieuwe onvrijheden met zich mee, in de vorm van verslaving en uitbuiting. Neem de pornografiecultuur die sinds de jaren ’70 is genormaliseerd. Vandaag de dag kijkt een meerderheid van de mannen en een aanzienlijk deel van de vrouwen regelmatig porno. Uit onderzoek blijkt dat maar liefst 65% van de Nederlandse mannen en 16% van de vrouwen wekelijks pornografisch materiaal bekijkt . Voor velen blijft het daar niet bij: 3–8% van deze groep geeft aan de controle over hun pornogebruik kwijt te zijn en het zelf als verslavend te ervaren . Dergelijke statistieken tonen hoe iets dat gepresenteerd werd als “bevrijding” (ongehinderd seksuele beelden kunnen consumeren) voor velen juist een nieuwe vorm van gebondenheid schept. Een groeiend aantal mensen kampt met pornoverslaving of seksverslaving. Wat begon als vrijheid van oude taboes is ironisch genoeg voor sommigen geëindigd in onvrijwillige afhankelijkheid.

De gevolgen beperken zich niet tot individuen; ze werken door in de hele samenleving. Denk aan de vele #Me Too-onthullingen van de afgelopen jaren, waaruit bleek dat in filmstudio’s, bedrijven en zelfs kerken machtsmisbruik en seksuele grensoverschrijding vaak jarenlang ongestoord konden plaatsvinden. Een cultuur die “alles moet kunnen” schept ook een klimaat waarin de sterke of gewetenloze zich kunnen uitleven ten koste van de zwakkere. Vrijheid zonder grens verwordt tot het recht van de sterkste of luidruchtigste.

Waardenverlies en Leegte

Het gebeurde allemaal in een tijd dat religie als moreel kompas in de maatschappij verdween. In Nederland is de ontkerkelijking sinds de jaren ’60 pijlsnel gegaan. Waar destijds kerken op zondag vol zaten, is tegenwoordig meer dan de helft van de bevolking niet meer religieus. In 2021 gaf zelfs 58% van de Nederlanders aan zichzelf tot geen enkele religieuze groep te rekenen . Binnen één generatie ging ons land van verzuild en godsdienstig naar seculier en individualistisch . Met het afbrokkelen van kerkelijk gezag en geloofstradities vervaagden ook de collectieve normen en waarden die daarmee samenhingen.

Religie – en dan met name het christendom in onze contreien – bood eeuwenlang een moreel raamwerk. Bepaalde gedragingen golden als deugdzaam of als zondig op basis van een hoger ideaal, niet louter op basis van individueel gevoel. Natuurlijk waren er in het verleden ook misstanden en overdreven preutsheid, maar er bestond tenminste een duidelijk kompas. Dat kompas bestond niet alleen uit religie, maar ook uit gezond verstand. Wanneer dat kompas verdwijnt, raken veel mensen stuurloos in ethisch opzicht. We zien dan ook dat met de ontkerkelijking een moreel relativisme opkwam: “Wie ben ik om te oordelen? Wie ben jij om mij te vertellen wat niet goed is?” Op het eerste gezicht klinkt dat tolerant en vrij. Maar in de praktijk liet het een vacuüm achter waarin uiteindelijk iedere drijfveer – hoe egoïstisch of destructief ook – evenveel recht van bestaan leek te hebben als welke andere.

Gaat het niet altijd zo: haal je een oude beschermende omheining weg zonder na te denken, dan kun je chaos verwachten. “Verwijder nooit een hek voordat je begrijpt waarom het er stond,” luidt Chesterton’s beroemde principe. Zonder kaders geen vrijheid, aldus de aloude katholieke paradox. In de jaren ’60 hebben we in onze drang naar vrijheid te lichtvaardig allerlei morele “hekken” neergehaald, zonder te beseffen welke gevaren we daarmee vrij toegang gaven. Wanneer alle remmen los zijn en alle genietingen eindeloos beschikbaar, treedt er een soort existentiële leegte op. Niets heeft nog betekenis of geeft voldoening, zoals bandeloos ‘genieten’ van eten en drinken leidt tot misselijkheid en een kater. Is dit niet precies wat we om ons heen zien? Ondanks (of juist dankzij) al onze vrijheid en welvaart kampen velen met gevoelens van doelloosheid.

We verzuipen in onze vrijheid

Niemand heeft de moderne morele crisis zo scherpzinnig gefileerd als schrijver en denker C.S. Lewis. Hoewel Lewis al in de jaren ’40 schreef, waren zijn inzichten ronduit profetisch voor wat erna zou komen. In zijn boek The Abolition of Man (De Afschaffing van de Mens) waarschuwde hij dat het ontkennen van objectieve waarden (moreel relativisme) zou leiden tot het verval van deugdzaamheid in de samenleving . Als er geen geloof meer is in universele morele waarheden, zo betoogde Lewis, dan voeden we het verstand wel, maar niet het hart. We krijgen dan hoogopgeleide puur rationalistische mensen; intellectuelen zonder een vormend moreel centrum . Zulke mensen kunnen heel slim of technisch begaafd zijn, maar hun emoties en driften zijn niet getraind door deugd of traditie. Ze worden uiteindelijk geregeerd door hun lusten of door ideologieën.

Lewis schetst in krachtige bewoordingen de tragi-komedie van een maatschappij die haar eigen fundamenten onderuithaalt: “In een soort gruwelijke simpelheid verwijderen we de organen maar eisen we de functie. We maken mensen zonder hart en verwachten van hen deugd en ondernemingslust. We lachen om eer en zijn verbaasd dat mensen volledig ontsporen. We castreren ze en verlangen vervolgens dat de gecastreerden vruchtbaar zullen zijn.” . Met deze bijtende ironie houdt Lewis ons een spiegel voor. We ontnemen nieuwe generaties systematisch het besef van eer, zelfbeheersing en plichtsbesef, en toch zijn we geschokt wanneer zij zich egoïstisch en bandeloos gedragen. We moedigen jongeren aan “lekker hun gang te gaan” en klagen vervolgens dat ze geen karakter tonen of verantwoordelijkheid nemen.

De verwarring zien we nu in het echt om ons heen. We roepen dat er meer respect, discipline en altruïsme in de samenleving moet komen, terwijl we tegelijk de bronnen afwijzen die dat soort karakter kweken. We blijven om die kwaliteiten roepen die we zelf onmogelijk maken. We verwachten nog steeds eerlijkheid en respect, maar we hebben de morele vorming afgeschaft die mensen tot eerlijke en respectvolle wezens maakt.

Lewis, een overtuigd christen, zag de terugkeer naar objectieve waarden – wat hij de Tao noemt, de universele morele orde die je in alle grote tradities vindt – als enige remedie tegen deze waanzin. Hij wist dat de mens vrijheid nodig heeft, maar ook een natuur heeft die richting nodig heeft. Vrijheid betekent niet dat een vis op het droge moet kunnen leven; een vis is pas vrij als hij in water is, in zijn eigen leefmilieu. Zo is de mens pas echt vrij als hij leeft binnen de morele orde die bij zijn natuur past. Als we die orde negeren, verzuipen we uiteindelijk in onze zogenaamde vrijheid.

Vrijheid en Waardigheid Herwinnen

Hoe verder? Moeten we nu allemaal massaal terug naar de kerkbanken van weleer? Dat is niet het punt dat ik hier wil maken - al zou een hernieuwde waardering voor religieus erfgoed zeker geen kwaad kunnen. Het gaat erom dat we gaan inzien dat onbeperkte vrijheid zonder waarheidsbegrip leidt tot verval. Het is te triest voor woorden dat we moesten wachten tot de gruwelijkheden van Dutroux aan het licht kwamen om ons de ogen te openen. Echte vrijheid bestaat niet zonder waarheid en moraal. Vrijheid is niet doen wat je maar wilt, maar kunnen doen wat goed is – zonder verslaafd te raken aan het kwade.

We zien om ons heen al tekenen van een kentering. De verontwaardiging over de Epstein-affaire, over #MeToo, over kindermisbruik in de kerk en evenzogoed overal elders – al die morele woede wijst erop dat mensen aanvoelen dat er toch zoiets is als goed en kwaad dat niet onderhandelbaar is. We zijn wakker geschud uit de relativistische droom. De vraag is of we de les willen leren. Durven we weer morele grenzen te waarderen in plaats van automatisch te bespotten? Durven we te erkennen dat misschien toch niet alle oude “hekken” nutteloos waren?  Misschien moeten we iets terug bouwen van wat overijverig is neergehaald. Niet elke traditie of regel uit het verleden was goed – zeker niet. Maar laten we onderscheiden welke normen essentieel waren om vrijheid in goede banen te leiden. De norm van trouw en zelfbeheersing was er om gezinnen te beschermen tegen chaos. Zulke “hekken” verdienen eerherstel in een eigentijdse vorm.

Historisch bood religie die hogere waarden en zin. Misschien kunnen we in onze post-seculiere tijd daar opnieuw bij aansluiten, zij het op een nieuwe manier. Het christelijk geloof bijvoorbeeld leert dat ware vrijheid gevonden wordt in dienstbaarheid aan het goede en aan God – “de waarheid zal u vrijmaken” (Johannes 8:32). Dat klinkt paradoxaal in moderne oren, maar we hebben gezien wat “vrijheid zonder waarheid” doet: die leidt tot nieuwe ketenen. Misschien wordt het tijd dat we die paradox beter begrijpen: dat zelfbeheersing en morele kaders geen vijanden zijn van de vrijheid, maar haar voorwaarde. Een trein is immers pas vrij om met volle vaart vooruit te gaan als hij op de rails blijft. Haalt men de rails weg, dan ontspoort de trein.

De mens heeft een hart, een hoofd en een ziel nodig om goed te leven. We moeten het hoofd vullen met waarheid, het hart vormen met deugd, en de ziel voeden met betekenis. In onze drang naar vrijheid hebben we soms het kind met het badwater weggegooid. Maar het mooie is: wat waar en goed is, blijft bestaan en kan herontdekt worden. Meestal gebeurt dat pas als we het absolute dieptepunt bereikt hebben. Vrijheid en waardigheid kunnen herwonnen worden door opnieuw verbinding te maken met tijdloze waarden. Misschien betekent dit voor sommigen een hernieuwde interesse in religie; voor anderen simpelweg het beseffen dat helemaal zónder hogere richtlijnen niemand werkelijk floreren kan. Dat is trouwens gewoon een kwestie van gezond verstand. Daar hoef je niet religieus voor te zijn. Goedheid en waarheid zijn geen verzinsels die veranderen met de mode, maar ankers waaraan de mensheid zich door alle stormen heen kan vasthouden. Dat is een vrijheid die standhoudt, in plaats van zichzelf te vernietigen.

+Rob Mutsaerts