Open Letter to His Holiness Pope Leo XIV

Open Letter to His Holiness Pope Leo XIV - English Version, Dutch, see below. 

Holy Father,

With reverence for the office entrusted to you as successor of Saint Peter, and in communion with the Church which Christ built upon the apostles, I address you with this open letter. I do not do so lightly. What leads me to speak these words publicly is a concern that ultimately transcends every other ecclesial consideration: the salvation of souls. Salus animarum suprema lex — the salvation of souls is the supreme law. My question is a simple and earnest one: does the synodal process actually help bring souls closer to Christ and to eternal salvation? That is the decisive question for me.

Holy Father, I fully realize that the Petrine office bears a responsibility of which someone standing outside that office can only have a vague inkling. Precisely for this reason, I write these words not out of a lack of reverence for the papal office, but out of love for that same office. After all, Peter received from Christ not only the commission to unite the brothers, but also to strengthen them in the faith: “And you, when you have once turned back, strengthen your brothers.” Ultimately, the world gains little from a Church that merely repeats what the world itself already thinks. It needs a Church that points it to Christ, with love but without fear.

My concern regarding the Synod on Synodality must be read in that light. And above all, I wonder what all this means for the simple believer who expects not a permanent process from his Church, but clarity about the way to God.

This letter is therefore not an indictment against individuals. Nor do I wish to deny the good intentions of the many who have sincerely dedicated themselves to the synodal process. Good intentions deserve recognition. But good intentions do not absolve us of the duty to examine the fruits. Christ himself has given us a simple criterion for this: “By their fruits you shall know them.” Therefore, I believe that after years of synodal consultations, meetings, reports, and documents, the time has come to openly inquire about those fruits. Not out of cynicism, but out of love for the Church. Not out of nostalgia for an idealized past, but out of concern for her future. And not to wage a church-political battle, but because behind all discussions lies a reality that is infinitely more important: the eternal salvation of the souls Christ has entrusted to his Church. Out of that concern, Holy Father, I present to you the following reflection.

The Synod on Synodality

Whoever judges the Synod on Synodality solely on the basis of its own objectives can easily write a positive story. There was listening. There was speaking. Thousands of people were consulted. Bishops, priests, religious, and lay people gathered. There was talk of community, participation, and mission. A new ecclesiastical vocabulary even emerged: synodality, listening, discernment, participation, conversation in the Spirit, setting processes in motion. But one can also view the same history from a completely different perspective. Let me just ask the uncomfortable question: What has all this actually yielded? Not: how many meetings were organized? Not: how many reports were written? Not: how many people participated? But: has faith become stronger? Has Christ been proclaimed more clearly? Has Catholic identity deepened? Have more people come to conversion? Is Sunday Mass better attended? Are there more priestly vocations? Has catechesis become more powerful? Has greater reverence for the Eucharist emerged? Has the moral teaching of the Church become clearer? Has missionary courage increased?

When one asks such questions, it is impossible to consider the Synod a success. Meanwhile, there is something else to consider. The synodal undertaking is not truly concluded. The official implementation phase continues and, via diocesan, national, and continental meetings, must ultimately culminate in an ecclesiastical assembly in Rome in October 2028. In May 2026, the Vatican once again published an extensive roadmap for this. That makes the criticism all the more relevant. What once began as a 2021–2024 synod threatens to become a permanent form of governance.

A synod about a synod

The first remarkable aspect is already in the name: Synod on Synodality. Traditionally, a synod was convened because the Church needed to speak about something. About evangelization, marriage and family, priesthood, the Eucharist, Scripture, a heresy, a pastoral crisis, or a concrete problem. In the synod on synodality, the process itself is made the subject. One could compare it to a meeting that convenes endlessly to discuss how to hold meetings from now on.

The Church has known councils and synods since antiquity. The apostles gathered in Jerusalem. Bishops deliberated with one another. Popes consulted bishops. The great ecumenical councils are unthinkable without joint ecclesiastical consultation. But that is something different from synodality as a permanent ecclesiastical paradigm. The classical synod was a means. In contemporary synodal discourse, synodality threatens to become an end in itself. And that is precisely where the problem begins from a traditional Catholic perspective.

The Church is not a conversation but a received reality.

For the Church does not begin with our dialogue. It begins with Christ. That sounds self-evident, but it has far-reaching consequences. Christ did not set up a discussion group. He called apostles. He gave them authority. He sent them out to proclaim, baptize, and teach: “Go therefore and make disciples of all nations.” The direction is fundamental in this regard. Faith does not arise because the Church first inventories what people believe and then distills a common conviction from all those experiences. Faith is received. Paul constantly uses words such as receive, hand down, and preserve for this. The Church possesses Revelation not because she conceived it, but because she received it. This means that Christianity cannot, in essence, be democratic. Not because democracy as a form of government is bad, but because truth does not arise by a majority vote. If tomorrow 90 percent of Catholics were no longer to believe in the real presence of Christ in the Eucharist, Christ would not be any less truly present. If 80 percent reject a certain moral doctrine, that doctrine does not automatically become untrue. Truth is not produced by consensus. That constitutes the first major area of ​​tension surrounding the synodal project.

Listening: to whom?

A key word throughout the entire process was listening (as if we had never done that). In itself, there is nothing to object to. A bishop must listen. A priest must listen. Christians must listen to one another. A shepherd who never listens to his flock is not a good shepherd. But the question immediately follows: To whom must the Church listen above all? The traditional answer is: to Christ, to Scripture, to Apostolic Tradition, to the saints, to the testimony of twenty centuries of Christianity, to the Magisterium. And, of course, also to the believers.

In certain synodal texts, however, the order seems to be easily reversed. One begins with the experiences, desires, frustrations, and expectations of contemporary people and then asks how the Church should respond to them. That seems pastorally appealing, but it contains a danger. For what happens when the desires of modern man clash with the Gospel? Then it is not the Gospel that must change; then man must change. In Christianity, that is called conversion. And precisely that word is heard remarkably little in many modern church discussions.

The great absentee: conversion

Here lies the deepest weakness of the entire project. The Church does not exist primarily to affirm people in what they already are. It exists to bring them to Christ. The first words of Jesus’ public preaching are not: “Tell Me first how you feel about the current church structures.” But: “Repent and believe in the Good News.” That is considerably less bureaucratic. And considerably more radical.

The Church of the Martyrs did not change the Roman world by organizing listening meetings on the question of how Romans could experience the Christian community more inclusively. She proclaimed Christ. Peter proclaimed Christ. Paul proclaimed Christ. Francis proclaimed Christ. Dominic proclaimed Christ. Francis Xavier proclaimed Christ. John Mary Vianney proclaimed Christ. Mother Teresa proclaimed Christ. John Paul II proclaimed Christ. They undoubtedly listened to people. But listening was never the endpoint. The endpoint was conversion to Christ.

The elephant in the synodal assembly hall

Moreover, there is a curious discrepancy between the problems discussed at length in the synodal process and the actual crisis in which the Western Church, in particular, finds itself. The fundamental problems of the Church in the Netherlands, Belgium, especially Germany, but also of large parts of Western Europe, are not difficult to recognize. Churches are emptying. Parishes are being merged. Monasteries are disappearing. Religious orders are aging. Knowledge of the Catholic faith is declining. Confession has virtually disappeared for many Catholics. The number of priestly vocations remains low in many places. Many baptized people hardly believe in essential truths of faith anymore. Among large groups of Catholics, the sacramental life has severely weakened. Against that ach Fundamentally, one would expect a global church operation to primarily address one question: How can we win the world back for Christ?

But much attention is focused on structures, participation, decision-making processes, responsibility for women, inclusivity, power relations, and the way church bodies function. These can be legitimate topics. However, a burning house has different priorities than matters of a domestic nature.

A Church Parkinson’s Law

Institutions that lose sight of their original purpose often start talking more and more intensely about their own organization. Companies then talk endlessly about processes. Universities about governance. Governments about participation models. And church organizations about structures. The less evangelization, the more committees about evangelization. The fewer vocations, the more documents about vocations. The fewer people come to church, the longer the meetings about being the church become. That sounds cynical, but there is a serious thought behind it: bureaucracy can create the illusion of activity while reality shows the opposite. One is navigating without a compass. The expectations that cannot be met

The synodal process has raised expectations. This occurred primarily because, during the various consultation phases, themes were admitted that touch upon matters on which the Church already possesses clear doctrine. The female diaconate. The priesthood. Sexual morality. Homosexual relationships. The relationship between the laity and the clergy. Ecclesiastical authority. Decentralization. The position of women. When such subjects are “discussed” for years, the impression naturally arises that they can eventually be changed as well. After all, otherwise, one would not speak about them endlessly.

This creates a pastoral paradox. People are asked to express their expectations. Subsequently, some expectations prove impossible to fulfill without jeopardizing continuity with Catholic doctrine. What happens then? Widespread disappointment. The Church has then itself raised expectations that it ultimately cannot honor. That is not a pastoral gain. It is a recipe for frustration.

The Protestantization of the Catholic concept of the Church

Moreover, from a traditionalist perspective, a historical irony is visible here. A number of elements of modern synodal culture actually show similarities to developments that have been observable in Protestant churches for decades. More emphasis on participation. More administrative input. More consultative structures. More weight for local communities. More emphasis on individual experience. More discussion about changing societal views. Less of a given regarding hierarchical authority. In itself, this need not all be wrong. But the historical question is inevitable: Has this model led to a spectacular Christian revival in the Protestant world? In large parts of Western Europe, the answer is clearly: no. Why, then, would the Catholic Church adopt precisely the administrative and pastoral patterns of denominations that often underwent the same secularization even earlier and more severely? A patient rarely recovers by taking the medicine from the patient in the bed next to him who is in an even worse condition.

The forgotten alternative: striving for holiness

The great Catholic reforms almost never began with structures. They began with saints. After periods of corruption came reformers. Benedict, Bernard, Francis, Dominic, Catherine of Siena, Ignatius of Loyola, Teresa of Ávila, Charles Borromeo, Francis de Sales, John Bosco, Thérèse of Lisieux, Maximilian Kolbe, John Paul II. Their program was surprisingly simple: become holy.

For a saint possesses a missionary power that no policy document can match. A parish with a holy pastor has a greater future than a diocese with twenty working groups on synodality and highly paid managers. A convent with ten fervent religious evangelizes more than a hundred pages of ecclesiastical jargon. A priest who visibly believes that he stands before God at the altar can bring more people to faith than a conference on participatory liturgy.

Herein lies perhaps the alternative that the Synod has insufficiently emphasized: not less listening, but more holiness. Not less participation, but more conversion. Not less dialogue, but more proclamation. The Liturgy as a Litmus Test

From a traditional perspective, it is moreover striking that the crisis of the liturgy received relatively little central attention. For if one truly wants to know the state of a Church, one must look at its worship. Lex orandi, lex credendi. How one prays, that is where faith is expressed.

When Catholics barely understand anymore that the Mass is the sacramental present sacrifice of Christ dig argues that when the sense of the sacred weakens, when silence disappears, when confessionals stand empty and Eucharistic adoration becomes marginal, then the Church does not have a governance problem. Then it has a faith problem. A new participation structure cannot solve that. Nor can a new assembly. A rediscovery of God, perhaps it can.

The Paradox of Participation

The synodal project emphasizes participation. But here a curious paradox emerges. The people who participate intensively in ecclesiastical consultation processes are not necessarily representative of the entire Church. The quiet Catholic who attends Mass every morning, prays the rosary, and gives catechism to his grandchildren usually does not write a synodal report. The young Catholic who travels three hours to attend a traditional liturgy usually does not sit on the diocesan working group. The mother of six children trying to raise her family as a Catholic may have little time for listening sessions. A contemplative sister does not fill out a survey. But their faith may be more deeply rooted than that of professional ecclesiastical assembly participants. Whoever listens only to those who come to the microphone can easily forget that the People of God are greater than the circle around the meeting table.

Synodality or collegiality?

Perhaps some of the confusion would disappear if one spoke more precisely again. The Catholic tradition has a clear concept: collegiality. The bishops, together with and under Peter, form the College of Bishops. In addition, there are councils of priests, pastoral councils, synods, chapters, religious communities, and countless other forms of deliberation. Why was a new, all-encompassing category needed for this: synodality?

Precisely because the concept is so broad—it is impossible to devise a definition—everyone can understand something different by it. For one, it means listening. For another, decentralization. For a third, democratization. For a fourth, pastoral renewal. For a fifth, reform of the ministry. For a sixth, a different sexual morality. A concept that can mean everything ultimately means nothing. That is why the question of proportionality is justified. How much energy still needs to be put into this? How many meetings? How many synodal teams? How many reports? How many evaluations of evaluations? And above all: what would happen if the same amount of time, money, intellectual energy, and episcopal attention were invested in catechesis, seminaries, Catholic education, liturgy, confession, Eucharistic adoration, marriage pastoral care, and direct evangelization? That is a rhetorical question, it seems to me.

The deepest problem: ecclesiology

Ultimately, therefore, the discussion is not really about gathering. It is about the question: What is the Church? Is it primarily a community that collectively seeks what it is to become? Or is it primarily a divine reality that has received what it is to be? The Catholic answer can only be the latter. The Church must continually convert, but it is built on the apostles. It preserves a faith that it did not invent itself. Therefore, every synodality must ultimately be limited by something that is not open to synodal discussion: the truth that Christ has revealed.

The world is not waiting for a synodal Church

And here lies perhaps the greatest tragedy. The modern world is in an extraordinary spiritual crisis. People seek meaning. Young people seek identity. Loneliness is increasing. Families are falling apart. Technology is penetrating ever deeper into human existence. Pornography distorts sexuality. Materialism does not satisfy. Climate change is becoming a surrogate religion for many. People are afraid of death but hardly know anymore what they are living for. And in the midst of that world, the Church possesses something extraordinary. It possesses the Gospel. The sacraments. The Eucharist. Confession. Two thousand years of wisdom. Scripture. The Church Fathers. Thomas Aquinas. Augustine. The mystics. The saints. An unparalleled tradition of art, music, philosophy, morality, and spirituality. And above all: Jesus Christ.

The world is not waiting for yet another organization that listens to it. There are enough of those. The world is waiting for someone who tells it what it was created for.

From Emmaus to Jerusalem

Perhaps the Gospel of the Emmaus Disciples ultimately offers the best model for authentic Catholic synodality. Christ walks with the disciples. He listens indeed. He asks what is on their minds. He lets them speak. Their disappointment is given space. Up to this point, every synodal manual could enthusiastically agree. But then the decisive moment occurs. Christ does not confirm their interpretation. He corrects it. He opens the Scriptures to them. He teaches them how to understand the events. And finally, they recognize Him at the break. and of the bread. That is Catholic synodality in its purest form. And afterwards, the disciples do not remain gathered endlessly in Emmaus to evaluate their walking experience. They get up. They return to Jerusalem. They go out to preach. The synodal process got stuck in Emmaus, and the question is whether they can still get out of there. We are so busy discussing how the Church should journey together that we sometimes forget where it is headed.

Ultimately, the Catholic Church has no need for a permanent synod about itself. It needs saints. Bishops who teach. Priests who pray. Religious who live radically for God. Parents who pass on the faith. Young people who discover that truth is more than an opinion. Liturgy in which God is truly central. Confessionals where sinners find forgiveness. Seminaries where men are formed who are willing to give their lives to Christ. Catholics who do not constantly ask how the Church should adapt to the world, but who have the courage to invite the world to be transformed by Christ. For ultimately, Christ did not send His Church into the world with the words: Go forth and organize synodal processes everywhere. He said: “Go out into the whole world and proclaim the Gospel to all creation.” With that, the Church began. And whenever she was truly renewed, she began there anew.

Holy Father,

Allow me to conclude this letter with the same thought with which I began it: the salvation of souls. I hope and pray that under your pontificate it may once again become visible with great clarity that the Church is not called to endlessly discuss itself, but to proclaim Christ; not to reflect the spirit of the age, but to lead the world toward eternal life.

Precisely from the successor of Peter, the faithful may expect that, amidst the confusion of our time, he strengthens the brothers in faith. That he reminds us that the truth proclaimed by the Church is not a possession over which we can dispose at will, but a precious treasure that we have received and must pass on intact. May he give courage to priests who faithfully fulfill their calling, to religious who have dedicated their lives to God, to parents who try to raise their children as Catholics against the current, and to young people who, precisely in a time of relativism, long for truth, holiness, beauty, and the radical adventure of a life with Christ.

My prayer to you is therefore simple: give us clarity. When the world speaks with uncertainty, let Peter speak clearly. When the Church grows weary of internal discussions, point us back to Christ. When we lose ourselves in processes and structures, remind us of our mission. When we become afraid to proclaim the Gospel in its fullness because it might offend modern man, remind us of the words of Peter himself: “Lord, to whom shall we go? Your words are words of eternal life.”

Holy Father, I write all this in sincere reverence for your office and with love for the Church. My criticism of the synodal process does not stem from a desire to sow discord, but from the fear that we are losing precious time while so many people no longer know Christ. The harvest is great. The laborers are few. The churches of the West are emptying out, while at the same time new generations seem to be seeking truth and transcendence anew. Precisely now we do not need a hesitant Church, but a missionary Church that knows what its treasure is and is not afraid to show that treasure to the world.

Therefore, I pray that your pontificate may be characterized by a renewed concentration on what ultimately forms the heart of every true ecclesial reform: Christ, conversion, holiness, the Eucharist, evangelization, and the salvation of souls. For once all synods have concluded, all documents have been written, all committees have been dissolved, and our own names have been forgotten, only the question that truly matters remains: have we brought the people entrusted to our care closer to Jesus Christ?

May Saint Peter intercede for you. May Our Lady, Mater Ecclesiae, keep you under her protection. And may the Lord grant you the wisdom, courage, and paternal determination to lead His Church in truth and love.

With feelings of sincere reverence, united in prayer,

in Christo,

 

+Rob Mutsaerts

Aux. Bishop Diocese of 's-Hertogenbosch

 

 

Open brief aan Zijne Heiligheid paus Leo XIV

Heilige Vader,

Met eerbied voor het ambt dat u als opvolger van de heilige Petrus is toevertrouwd, en in verbondenheid met de Kerk die Christus op de apostelen heeft gebouwd, richt ik mij tot u met deze open brief. Ik doe dat niet lichtvaardig. Wat mij ertoe brengt deze woorden openbaar uit te spreken, is een zorg die uiteindelijk iedere andere kerkelijke overweging overstijgt: het heil van de zielen. Salus animarum suprema lex — het heil van de zielen is de hoogste wet. Mijn vraag is een eenvoudige en ernstige: helpt het synodale proces de zielen daadwerkelijk dichter bij Christus en bij het eeuwige heil te brengen? Dat is voor mij de beslissende vraag.

Heilige Vader, ik besef ten volle dat het Petrusambt een verantwoordelijkheid draagt waarvan iemand die buiten dat ambt staat slechts een vermoeden kan hebben. Juist daarom schrijf ik deze woorden niet vanuit gebrek aan eerbied voor het pauselijk ambt, maar vanuit liefde voor datzelfde ambt. Petrus heeft van Christus immers niet alleen de opdracht ontvangen de broeders te verenigen, maar ook hen in het geloof te versterken: “En gij, wanneer gij eenmaal tot inkeer zijt gekomen, versterk dan uw broeders.” De wereld heeft uiteindelijk weinig aan een Kerk die slechts herhaalt wat de wereld zelf reeds denkt. Zij heeft behoefte aan een Kerk die haar, met liefde maar zonder vrees, wijst op Christus.

Mijn bezorgdheid over de Synode over Synodaliteit moet in dat licht worden gelezen. En bovenal vraag ik mij af wat dit alles betekent voor de eenvoudige gelovige die van zijn Kerk geen permanent proces verwacht, maar duidelijkheid over de weg naar God.

Deze brief is daarom geen aanklacht tegen personen. Evenmin wil ik de goede bedoelingen ontkennen van de velen die zich oprecht voor het synodale proces hebben ingezet. Goede bedoelingen verdienen erkenning. Maar goede bedoelingen ontslaan ons niet van de plicht de vruchten te onderzoeken. Christus zelf heeft ons daarvoor een eenvoudig criterium gegeven: “Aan hun vruchten zult gij hen kennen.” Daarom meen ik dat na jaren van synodale consultaties, bijeenkomsten, rapporten en documenten de tijd gekomen is om in alle openheid naar die vruchten te vragen. Niet vanuit cynisme, maar vanuit liefde voor de Kerk. Niet vanuit nostalgie naar een geïdealiseerd verleden, maar vanuit zorg voor haar toekomst. En niet om een kerkpolitieke strijd te voeren, maar omdat achter alle discussies een werkelijkheid ligt die oneindig belangrijker is: het eeuwige heil van de zielen die Christus aan zijn Kerk heeft toevertrouwd. Vanuit die zorg, Heilige Vader, leg ik u de volgende beschouwing voor.

 

De Synode over synodaliteit

Wie de Synode over Synodaliteit uitsluitend beoordeelt aan de hand van haar eigen doelstellingen, kan zonder moeite een positief verhaal schrijven. Er is geluisterd. Er is gesproken. Er zijn duizenden mensen geraadpleegd. Bisschoppen, priesters, religieuzen en leken kwamen bijeen. Er werd gesproken over gemeenschap, participatie en missie. Er ontstond zelfs een nieuwe kerkelijke woordenschat: synodaliteit, luisteren, onderscheiding, participatie, conversation in the Spirit, processen op gang brengen.

Maar men kan dezelfde geschiedenis ook vanuit een geheel ander perspectief bekijken. Laat ik maar de ongemakkelijke vraag stellen: Wat heeft dit alles eigenlijk opgeleverd? Niet: hoeveel bijeenkomsten zijn er georganiseerd? Niet: hoeveel rapporten zijn er geschreven? Niet: hoeveel mensen hebben deelgenomen? Maar: is het geloof sterker geworden? Is Christus duidelijker verkondigd? Is de katholieke identiteit verdiept? Zijn meer mensen tot bekering gekomen? Is de zondagsmis beter bezocht? Zijn er meer priesterroepingen? Is de catechese krachtiger geworden? Is er grotere eerbied voor de Eucharistie ontstaan? Is de morele leer van de Kerk duidelijker geworden? Is de missionaire moed toegenomen?

Wanneer men dergelijke vragen stelt, kan men onmogelijk de Synode als een succes beschouwen. Daar komt inmiddels nog iets bij. De synodale onderneming is niet werkelijk afgesloten. De officiële implementatiefase loopt door en moet via diocesane, nationale en continentale bijeenkomsten uiteindelijk uitkomen bij een kerkelijke assemblee in Rome in oktober 2028. In mei 2026 heeft het Vaticaan daarvoor opnieuw een uitgebreid traject gepubliceerd. Dat maakt de kritiek des te relevanter. Wat ooit begon als een synode van 2021–2024 dreigt een permanente bestuursvorm te worden.

Een synode over een synode

Het eerste merkwaardige aspect zit al in de naam: Synode over Synodaliteit. Traditioneel werd een synode bijeengeroepen omdat de Kerk ergens over moest spreken. Over evangelisatie, huwelijk en gezin, priesterschap, Eucharistie, de Schrift, een ketterij, een pastorale crisis of een concreet probleem. Bij de synode over synodaliteit wordt het proces zelf tot onderwerp gemaakt. Men zou het kunnen vergelijken met een vergadering die eindeloos bijeenkomt om te bespreken hoe men voortaan moet vergaderen.

De Kerk kent sinds de oudheid concilies en synodes. De apostelen kwamen in Jeruzalem bijeen. Bisschoppen beraadslaagden met elkaar. Pausen raadpleegden bisschoppen. De grote oecumenische concilies zijn ondenkbaar zonder gezamenlijk kerkelijk overleg. Maar dat is iets anders dan synodaliteit als permanent kerkelijk paradigma. De klassieke synode was een middel. In het hedendaagse synodale discours dreigt synodaliteit zelf een doel te worden. En precies daar begint vanuit traditioneel katholiek perspectief het probleem.

De Kerk is geen gesprek maar een ontvangen werkelijkheid

De Kerk begint namelijk niet met onze dialoog. Zij begint met Christus. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar het heeft verstrekkende gevolgen. Christus heeft geen discussiegroep opgericht. Hij riep apostelen. Hij gaf hun gezag. Hij zond hen uit om te verkondigen, te dopen en te onderwijzen: “Gaat dus en maakt alle volkeren tot mijn leerlingen.” De richting is daarbij fundamenteel. Het geloof ontstaat niet doordat de Kerk eerst inventariseert wat mensen geloven en vervolgens uit al die ervaringen een gemeenschappelijke overtuiging destilleert. Het geloof wordt ontvangen.

Paulus gebruikt daarvoor voortdurend woorden als ontvangen, overleveren, bewaren. De Kerk bezit de Openbaring niet omdat zij haar heeft bedacht, maar omdat zij haar heeft ontvangen. Dat betekent dat het christendom in wezen niet democratisch kan zijn. Niet omdat democratie als staatsvorm slecht zou zijn, maar omdat waarheid niet bij meerderheid van stemmen ontstaat. Als morgen 90 procent van de katholieken niet meer in de werkelijke tegenwoordigheid van Christus in de Eucharistie zou geloven, zou Christus daarom niet minder werkelijk tegenwoordig zijn. Als 80 procent een bepaalde morele leer afwijst, wordt die leer daardoor niet automatisch onwaar. Waarheid wordt niet geproduceerd door consensus. Dat vormt het eerste grote spanningsveld rond het synodale project.

Luisteren: naar wie?

Een sleutelwoord tijdens het gehele proces was luisteren (alsof we dat nooit gedaan hebben). Op zichzelf is daar niets tegen in te brengen. Een bisschop moet luisteren. Een priester moet luisteren. Christenen moeten naar elkaar luisteren. Een herder die nooit luistert naar zijn kudde is geen goede herder. Maar onmiddellijk volgt de vraag: Naar wie moet de Kerk vooral luisteren? Het traditionele antwoord luidt: naar Christus, naar de Schrift, naar de apostolische Traditie, naar de heiligen, naar het getuigenis van twintig eeuwen christendom, naar het leergezag. En uiteraard óók naar de gelovigen.

In bepaalde synodale teksten lijkt de volgorde echter gemakkelijk te worden omgekeerd. Men begint bij ervaringen, verlangens, frustraties en verwachtingen van hedendaagse mensen en vraagt vervolgens hoe de Kerk daarop moet reageren. Dat lijkt pastoraal aantrekkelijk, maar bevat een gevaar. Want wat gebeurt er wanneer de verlangens van de moderne mens botsen met het Evangelie? Dan moet niet het Evangelie veranderen; dan moet de mens veranderen. Dat heet in het christendom bekering. En juist dat woord klinkt opmerkelijk weinig in veel moderne kerkelijke discussies.

De grote afwezige: bekering

Hier ligt de diepste zwakte van het hele project. De Kerk bestaat niet primair om mensen te bevestigen in wat zij reeds zijn. Zij bestaat om hen tot Christus te brengen. De eerste woorden van Jezus’ openbare prediking zijn niet: “Vertel Mij eerst hoe u zich bij de huidige kerkelijke structuren voelt.” Maar: “Bekeert u en gelooft in de Blijde Boodschap.” Dat is aanzienlijk minder bureaucratisch. En aanzienlijk radicaler.

De Kerk van de martelaren heeft de Romeinse wereld niet veranderd door luisterbijeenkomsten te organiseren over de vraag hoe Romeinen de christelijke gemeenschap inclusiever zouden kunnen ervaren. Zij verkondigde Christus. Petrus verkondigde Christus. Paulus verkondigde Christus. Franciscus verkondigde Christus. Dominicus verkondigde Christus. Franciscus Xaverius verkondigde Christus. Johannes Maria Vianney verkondigde Christus. Moeder Teresa verkondigde Christus. Johannes Paulus II verkondigde Christus. Zij luisterden ongetwijfeld naar mensen. Maar luisteren was nooit het eindpunt. Het eindpunt was bekering tot Christus.

De olifant in de synodale vergaderzaal

Er is bovendien een merkwaardige discrepantie tussen de problemen waarover in het synodale proces uitvoerig gesproken wordt en de feitelijke crisis waarin vooral de westerse Kerk verkeert. De fundamentele problemen van de Kerk in Nederland, België, met name Duitsland, maar ook van grote delen van West-Europa zijn niet moeilijk te herkennen. Kerken lopen leeg. Parochies worden samengevoegd. Kloosters verdwijnen. Religieuze orden vergrijzen. Kennis van het katholieke geloof neemt af. De biecht is voor veel katholieken vrijwel verdwenen. Het aantal priesterroepingen blijft op veel plaatsen gering. Veel gedoopten geloven nauwelijks nog in wezenlijke geloofswaarheden. Onder grote groepen katholieken is het sacramentele leven ernstig verzwakt. Tegen die achtergrond zou men verwachten dat een wereldwijde kerkelijke operatie vooral één vraag stelde: Hoe kunnen wij de wereld opnieuw voor Christus winnen?

Maar veel aandacht gaat uit naar structuren, participatie, besluitvormingsprocessen, verantwoordelijkheid voor vrouwen, inclusiviteit, gezagsverhoudingen en de manier waarop kerkelijke organen functioneren. Dat kunnen legitieme onderwerpen zijn. Maar een brandend huis heeft andere prioriteiten dan zaken van huishoudelijke aard.

Een kerkelijke Parkinsonwet

Instellingen die hun oorspronkelijke doel uit het oog verliezen, gaan vaak steeds intensiever over hun eigen organisatie praten. Bedrijven spreken dan eindeloos over processen. Universiteiten over governance. Overheden over participatiemodellen. En kerkelijke organisaties over structuren. Hoe minder evangelisatie, des te meer commissies over evangelisatie. Hoe minder roepingen, des te meer documenten over roepingen. Hoe minder mensen naar de kerk komen, des te langer de vergaderingen over kerk-zijn worden. Dat klinkt cynisch, maar er zit een ernstige gedachte achter: bureaucratie kan de illusie van activiteit wekken terwijl de realiteit  het tegendeel laat zien. Men koerst zonder kompas.

De verwachtingen die niet waargemaakt kunnen worden

Het synodale proces heeft verwachtingen gewekt. Dat gebeurde vooral doordat tijdens de verschillende consultatiefasen thema’s werden toegelaten die raken aan zaken waarover de Kerk reeds duidelijke leer bezit. Het vrouwelijk diaconaat. Het priesterschap. Seksuele moraal. Homoseksuele relaties. De verhouding tussen leken en clerus. Kerkelijk gezag. Decentralisatie. De positie van vrouwen. Wanneer zulke onderwerpen jarenlang worden “besproken”, ontstaat vanzelf de indruk dat zij uiteindelijk ook veranderd kunnen worden. Anders zou men er immers niet eindeloos over spreken.

Daar ontstaat een pastorale paradox. Mensen wordt gevraagd hun verwachtingen uit te spreken. Vervolgens blijken sommige verwachtingen onmogelijk te vervullen zonder de continuïteit met de katholieke leer in gevaar te brengen. Wat gebeurt er dan? Teleurstelling alom. De Kerk heeft dan zelf verwachtingen gewekt die zij uiteindelijk niet kan honoreren. Dat is geen pastorale winst. Het is een recept voor frustratie.

De protestantisering van het katholieke kerkbegrip

Vanuit traditionalistisch perspectief is hier bovendien een historische ironie zichtbaar. Een aantal elementen van de moderne synodale cultuur vertoont juist overeenkomsten met ontwikkelingen die men in protestantse kerken al decennialang kan waarnemen. Meer nadruk op participatie. Meer bestuurlijke inspraak. Meer overlegstructuren. Meer gewicht voor plaatselijke gemeenschappen. Meer nadruk op individuele ervaring. Meer discussie over veranderende maatschappelijke opvattingen. Minder vanzelfsprekendheid van hiërarchisch gezag. Dat hoeft op zichzelf niet allemaal verkeerd te zijn. Maar de historische vraag is onvermijdelijk: Heeft dit model in de protestantse wereld geleid tot een spectaculaire christelijke herleving? In grote delen van West-Europa luidt het antwoord duidelijk: nee. Waarom zou de katholieke Kerk dan precies de bestuurlijke en pastorale patronen overnemen van kerkgenootschappen die dezelfde secularisatie vaak nog eerder en sterker hebben ondergaan? Een patiënt geneest zelden door het medicijn over te nemen van de patiënt in het bed naast hem die er nog slechter aan toe is.

Het vergeten alternatief: steven naar heiligheid

De grote katholieke hervormingen zijn bijna nooit begonnen met structuren. Ze begonnen met heiligen. Na perioden van corruptie kwamen hervormers. Benedictus, Bernardus, Franciscus, Dominicus, Catharina van Siena, Ignatius van Loyola, Teresa van Ávila, Carolus Borromeus, Franciscus van Sales, Johannes Bosco, Thérèse van Lisieux, Maximiliaan Kolbe, Johannes Paulus II. Hun programma was verrassend eenvoudig: word heilig.

Want een heilige heeft een missionaire kracht die geen beleidsdocument kan evenaren. Een parochie met een heilige pastoor heeft meer toekomst dan een bisdom met twintig werkgroepen over synodaliteit en duur betaalde managers. Een klooster met tien vurige religieuzen evangeliseert meer dan honderd pagina’s kerkelijk jargon. Een priester die zichtbaar gelooft dat hij bij het altaar voor God staat, kan meer mensen tot geloof brengen dan een conferentie over participatieve liturgie.

Hier ligt misschien het alternatief dat de Synode onvoldoende heeft benadrukt: niet minder luisteren, maar meer heiligheid. Niet minder participatie, maar meer bekering. Niet minder dialoog, maar meer verkondiging.

De liturgie als lakmoesproef

Vanuit traditioneel perspectief is het bovendien opvallend dat de crisis van de liturgie relatief weinig centraal stond. Want als men werkelijk wil weten hoe het met een Kerk gesteld is, moet men kijken naar haar eredienst. Lex orandi, lex credendi. Hoe men bidt, daarin uit zich het geloof.

Wanneer katholieken nauwelijks meer begrijpen dat de Mis het offer van Christus sacramenteel tegenwoordig stelt, wanneer het besef van het heilige verzwakt, wanneer stilte verdwijnt, wanneer biechtstoelen leegstaan en eucharistische aanbidding marginaal wordt, dan heeft de Kerk geen bestuursprobleem. Dan heeft zij een geloofsprobleem. Een nieuwe participatiestructuur kan dat niet oplossen. Een nieuwe vergadering evenmin. Een herontdekking van God misschien wel.

De paradox van participatie

Het synodale project benadrukt participatie. Maar hier verschijnt een merkwaardige paradox. De mensen die intensief deelnemen aan kerkelijke consultatieprocessen zijn niet noodzakelijk representatief voor de gehele Kerk. De stille katholiek die iedere ochtend de Mis bezoekt, de rozenkrans bidt en zijn kleinkinderen catechese geeft, schrijft doorgaans geen synodaal rapport. De jonge katholiek die drie uur reist om een traditionele liturgie bij te wonen, zit doorgaans niet in de diocesane werkgroep. De moeder van zes kinderen die haar gezin katholiek probeert op te voeden, heeft wellicht weinig tijd voor luisterbijeenkomsten. Een contemplatieve zuster vult geen enquête in. Maar hun geloof kan dieper geworteld zijn dan dat van professionele kerkelijke vergaderaars. Wie alleen luistert naar degenen die naar de microfoon komen, kan gemakkelijk vergeten dat het Volk Gods groter is dan de kring rond de vergadertafel.

Synodaliteit of collegialiteit?

Misschien zou een deel van de verwarring verdwijnen wanneer men opnieuw preciezer sprak. De katholieke traditie kent een helder begrip: collegialiteit. De bisschoppen vormen samen met en onder Petrus het bisschoppencollege. Daarnaast bestaan priesterraden, pastorale raden, synodes, kapittels, religieuze gemeenschappen en talloze andere vormen van beraad. Waarom was daarvoor een nieuwe allesomvattende categorie nodig: synodaliteit?

Juist omdat het begrip zo ruim is - er is geen definitie van te bedenken -  kan iedereen er iets anders onder verstaan. Voor de een betekent het luisteren. Voor de ander decentralisatie. Voor een derde democratisering. Voor een vierde pastorale vernieuwing. Voor een vijfde hervorming van het ambt. Voor een zesde een andere seksuele moraal. Een begrip dat alles kan betekenen, betekent uiteindelijk niets. Daarom is de vraag naar proportionaliteit gerechtvaardigd. Hoeveel energie moet hierin nog worden gestoken? Hoeveel vergaderingen? Hoeveel synodale teams? Hoeveel rapporten? Hoeveel evaluaties van evaluaties?

En vooral: wat zou er gebeuren wanneer dezelfde hoeveelheid tijd, geld, intellectuele energie en bisschoppelijke aandacht zou worden geïnvesteerd in catechese, seminaries, katholiek onderwijs, liturgie, biecht, eucharistische aanbidding, huwelijkspastoraal en directe evangelisatie? Dat is een retorische vraag, dunkt mij.

Het diepste probleem: ecclesiologie

Uiteindelijk gaat de discussie daarom niet werkelijk over vergaderen. Zij gaat over de vraag: Wat is de Kerk? Is zij primair een gemeenschap die gezamenlijk zoekt wat zij moet worden? Of is zij primair een goddelijke werkelijkheid die heeft ontvangen wat zij moet zijn? Het katholieke antwoord kan slechts het tweede zijn. De Kerk moet zich voortdurend bekeren, maar zij is gebouwd op de apostelen. Zij bewaart een geloof dat zij niet zelf heeft uitgevonden. Daarom moet iedere synodaliteit uiteindelijk begrensd worden door iets dat niet synodaal ter discussie staat: de waarheid die Christus heeft geopenbaard.

De wereld wacht niet op een synodale Kerk

En hier ligt wellicht de grootste tragiek. De moderne wereld verkeert in een buitengewone geestelijke crisis. Mensen zoeken betekenis. Jongeren zoeken identiteit. Eenzaamheid neemt toe. Gezinnen vallen uiteen. Technologie dringt steeds dieper het menselijk bestaan binnen. Pornografie vervormt seksualiteit. Materialisme bevredigt niet. Klimaatverandering wordt voor velen een surrogaatgodsdienst. Mensen zijn bang voor de dood maar weten nauwelijks nog waarvoor zij leven. En midden in die wereld bezit de Kerk iets buitengewoons. Zij bezit het Evangelie. De sacramenten. De Eucharistie. De biecht. Tweeduizend jaar wijsheid. De Schrift. De kerkvaders. Thomas van Aquino. Augustinus. De mystici. De heiligen. Een ongeëvenaarde traditie van kunst, muziek, filosofie, moraal en spiritualiteit. En bovenal: Jezus Christus.

De wereld wacht niet op nóg een organisatie die naar haar luistert. Daarvan zijn er genoeg. De wereld wacht op iemand die haar vertelt waarvoor zij geschapen is.

Van Emmaüs naar Jeruzalem

Misschien biedt het evangelie van de Emmaüsgangers uiteindelijk het beste model voor authentieke katholieke synodaliteit. Christus loopt met de leerlingen mee. Hij luistert inderdaad. Hij vraagt wat hen bezighoudt. Hij laat hen spreken. Hun teleurstelling krijgt ruimte. Tot zover zou iedere synodale handleiding enthousiast kunnen instemmen. Maar dan gebeurt het beslissende. Christus bevestigt hun interpretatie niet. Hij corrigeert haar. Hij opent voor hen de Schriften. Hij leert hun hoe zij de gebeurtenissen moeten verstaan. En uiteindelijk herkennen zij Hem bij het breken van het brood. Dat is katholieke synodaliteit in haar zuiverste vorm. En daarna blijven de leerlingen niet eindeloos in Emmaüs bijeen om hun wandelervaring te evalueren. Ze staan op. Ze keren terug naar Jeruzalem. Ze gaan verkondigen. Het synodale proces is in Emmaus blijven hangen en de vraag is of ze daar nog weg geraken. We zijn zo druk bezig te bespreken hoe de Kerk samen op weg moet zijn, dat we soms vergeten waarheen zij onderweg is.

De katholieke Kerk heeft uiteindelijk geen behoefte aan een permanente synode over zichzelf. Zij heeft behoefte aan heiligen. Aan bisschoppen die onderwijzen. Aan priesters die bidden. Aan religieuzen die radicaal voor God leven. Aan ouders die het geloof doorgeven. Aan jongeren die ontdekken dat waarheid meer is dan een mening. Aan liturgie waarin God werkelijk centraal staat. Aan biechtstoelen waarin zondaars vergeving vinden. Aan seminaries waarin mannen gevormd worden die bereid zijn hun leven aan Christus te geven. Aan katholieken die niet voortdurend vragen hoe de Kerk zich aan de wereld moet aanpassen, maar die de moed hebben de wereld uit te nodigen zich door Christus te laten veranderen.

Want uiteindelijk heeft Christus zijn Kerk niet de wereld ingestuurd met de woorden: Ga heen en organiseert overal synodale processen. Hij zei: “Gaat uit over de hele wereld en verkondigt het Evangelie aan heel de schepping.” Daarmee begon de Kerk. En telkens wanneer zij werkelijk vernieuwd werd, begon zij daar opnieuw.

 

Heilige Vader,

Sta mij toe deze brief te besluiten met dezelfde gedachte waarmee ik hem begon: het heil van de zielen. Ik hoop en bid dat onder uw pontificaat opnieuw met grote helderheid zichtbaar mag worden dat de Kerk niet geroepen is zichzelf eindeloos te bespreken, maar Christus te verkondigen; niet de tijdgeest te weerspiegelen, maar de wereld naar het eeuwige leven te leiden.

Juist van de opvolger van Petrus mogen de gelovigen verwachten dat hij, te midden van de verwarring van onze tijd, de broeders in het geloof versterkt. Dat hij ons eraan herinnert dat de waarheid die de Kerk verkondigt geen bezit is waarover wij naar believen kunnen beschikken, maar een kostbare schat die wij hebben ontvangen en ongeschonden moeten doorgeven. Dat hij moed geeft aan priesters die trouw hun roeping vervullen, aan religieuzen die hun leven aan God hebben toegewijd, aan ouders die tegen de stroom in hun kinderen katholiek proberen op te voeden, en aan jonge mensen die juist in een tijd van relativisme verlangen naar waarheid, heiligheid, schoonheid en het radicale avontuur van een leven met Christus.

Mijn bede aan u is daarom eenvoudig: geef ons duidelijkheid. Wanneer de wereld onzeker spreekt, laat Petrus helder spreken. Wanneer de Kerk vermoeid raakt door interne discussies, wijs ons opnieuw naar Christus. Wanneer wij ons verliezen in processen en structuren, herinner ons dan aan onze opdracht. Wanneer wij bang worden het Evangelie in zijn volheid te verkondigen omdat het de moderne mens zou kunnen ergeren, herinner ons dan aan de woorden van Petrus zelf: “Heer, naar wie zouden wij gaan? Uw woorden zijn woorden van eeuwig leven.”

Heilige Vader, ik schrijf dit alles in oprechte eerbied voor uw ambt en met liefde voor de Kerk. Mijn kritiek op het synodale proces komt niet voort uit het verlangen verdeeldheid te zaaien, maar uit de vrees dat wij kostbare tijd verliezen terwijl zoveel mensen Christus niet meer kennen. De oogst is groot. De arbeiders zijn weinig. De kerken van het Westen lopen leeg, terwijl tegelijk nieuwe generaties opnieuw naar waarheid en transcendentie lijken te zoeken. Juist nu hebben wij geen aarzelende Kerk nodig, maar een missionaire Kerk die weet wat haar schat is en die niet bevreesd is die schat aan de wereld te tonen.

Daarom bid ik dat uw pontificaat gekenmerkt mag worden door een hernieuwde concentratie op wat uiteindelijk het hart van iedere ware kerkelijke hervorming vormt: Christus, bekering, heiligheid, Eucharistie, evangelisatie en het heil van de zielen. Want wanneer eenmaal alle synodes zijn afgelopen, alle documenten zijn geschreven, alle commissies zijn opgeheven en onze eigen namen zijn vergeten, blijft slechts de vraag die er werkelijk toe doet: hebben wij de mensen die aan onze zorg waren toevertrouwd dichter bij Jezus Christus gebracht?

Moge de heilige Petrus voor u ten beste spreken. Moge Onze-Lieve-Vrouw, Mater Ecclesiae, u onder haar bescherming bewaren. En moge de Heer u de wijsheid, moed en vaderlijke vastberadenheid schenken om zijn Kerk te leiden in waarheid en liefde.

Met gevoelens van oprechte eerbied, in gebed verbonden,

in Christo,

+Rob Mutsaerts

Aux. bisschop Bisdom van ‘s-Hertogenbosch

 

 

De terugkeer naar de doopvont

De terugkeer naar de doopvont

Waarom jonge mensen — en opvallend vaak jonge mannen — katholiek willen worden

Wie enkele decennia geleden voorspeld zou hebben dat Europese parochies zich opnieuw moesten voorbereiden op groepen volwassen dopelingen, zou waarschijnlijk voor een onverbeterlijke optimist zijn gehouden. Het kerkelijke verhaal in West-Europa leek immers vast te staan: vergrijzing, leegloop, parochiefusies, afnemende kennis van het christendom en een gestage verdwijning van religie uit het openbare leven. Het geloof zou hooguit als cultureel erfgoed overblijven, zoals een oude kathedraal die men nog bewondert, maar waarin men niet langer knielt.

Toch doet zich de laatste jaren iets merkwaardigs voor. In Nederland, Frankrijk, Engeland en andere westerse landen melden katholieke parochies een groeiend aantal jongeren en volwassenen dat zich op het doopsel voorbereidt of in de Kerk wil worden opgenomen. De vraag blijft: wat zoeken zij?

Een generatie zonder religieuze bagage

Een eerste verklaring is paradoxaal. Jongeren komen naar de Kerk omdat zij nauwelijks meer door het christendom zijn gevormd. De generatie van hun grootouders zijn de kerkverlatersgeneratie. De jongeren erven de leegte die erna is ontstaan. Zij zijn opgegroeid in een samenleving die hun veel keuzemogelijkheden biedt, maar nauwelijks antwoord geeft op de vraag waarvoor zij moeten kiezen. Zij horen dat zij zichzelf mogen zijn, moeten hun identiteit ontdekken, vormgeven en voortdurend presenteren, maar beschikken niet over een gezamenlijk verhaal waarin hun leven is opgenomen.

Het gevolg is kennelijk niet de bevrijding die beloofd werd, maar vermoeidheid. Wie zijn identiteit helemaal zelf moet uitzoeken, maar niets meekrijgt dat richting geeft, loopt doelloos rond. De mens wordt zijn eigen schepper, rechter, reclamemaker en therapeut. Het christendom zegt daarentegen: je hoeft jezelf niet uit het niets te scheppen. Je bent geschapen, gekend en geroepen. Je leven begint niet bij jouw keuze voor jezelf, maar bij Gods keuze voor jou. Het doopsel is de sacramentele uitdrukking daarvan. De dopeling geeft zichzelf niet een nieuwe identiteit, maar ontvangt haar. Juist in een cultuur waarin bijna alles wordt voorgesteld als een zelfgekozen constructie, kan dat buitengewoon bevrijdend zijn.

De honger naar werkelijkheid

Veel jongeren leven een aanzienlijk deel van hun bestaan via schermen. Vriendschap, amusement, politiek, seksualiteit en zelfs zelfbeeld worden bemiddeld door digitale platforms. Zij beschikken over meer beelden en informatie dan welke generatie ook, maar niet noodzakelijk over meer ervaring van de werkelijkheid. De katholieke liturgie spreekt niet alleen tot het verstand. Zij gebruikt water, olie, brood, wijn, vuur, wierook, aanraking, gebaren, stilte en zang. Het katholicisme is lichamelijk en tastbaar. Het doopwater is geen gedachte over reiniging, maar werkelijk water dat over het lichaam wordt uitgegoten. De eucharistie is niet alleen een herinnering, maar de werkelijke tegenwoordigheid van Christus. Jongeren die hun dagen doorbrengen tussen vluchtige beelden, berichten en meningen, kunnen in een kerkgebouw voor het eerst iets ontmoeten dat zich niet onmiddellijk aan hen aanpast.

Een verlangen naar het heilige

Sinds de jaren zestig hebben veel parochies geprobeerd de afstand tussen Kerk en moderne mens te verkleinen. De taal werd alledaagser, de muziek herkenbaarder en de liturgie informeler. Daarvoor bestonden begrijpelijke pastorale redenen. Men wilde laten zien dat het geloof niet vreemd of wereldvreemd hoefde te zijn. Maar een onbedoeld gevolg was dat de Kerk steeds meer ging lijken op de wereld waarvan jongeren al genoeg bezitten. Wanneer een kerkdienst klinkt als middelmatige popmuziek, een preek als een praatprogramma en een kerkgebouw eruit ziet als een vergaderzaal, rijst de vraag waarom men op zondagochtend uit zijn bed zou moeten komen.

Juist jonge bekeerlingen zijn gevoelig voor sacraliteit, stilte, duidelijke symboliek, klassieke gebeden en traditionele liturgie. Zij zoeken niet noodzakelijk een Kerk die hun dagelijkse leefwereld imiteert, maar een Kerk die een deur opent naar een andere werkelijkheid. Dat betekent niet dat iedere jonge dopeling naar de Latijnse mis verlangt of liturgisch traditionalist is. Wel blijkt dat zij behoefte hebben aan een religie die werkelijk religieus durft te zijn. Zij willen niet uitsluitend horen dat zij welkom zijn - hoe belangrijk dat ook is - maar vooral waarom zij welkom zijn, bij Wie zij welkom zijn en waartoe zij geroepen worden. Het heilige trekt aan omdat het niet door ons gemaakt is. Het herinnert de mens eraan dat er iets bestaat waarvoor hij mag knielen.

Waarom juist jonge mannen?

De bijzondere belangstelling van jonge mannen - zij zijn oververtegenwoordigd - vraagt om een verklaring. Jonge mannen - veelal tussen de 15 en 25 jaar oud - lijken in de moderne samenleving op verschillende terreinen richting te missen. Een aanzienlijk deel presteert minder goed in het onderwijs, stelt duurzame relaties uit, heeft moeite een stabiele sociale rol te vinden en brengt veel tijd online door. Traditionele verwachtingen rond mannelijkheid zijn bekritiseerd. Maar vaak is verzuimd daarvoor een positieve visie op volwassen mannelijkheid in de plaats te stellen.

Jongens horen geregeld wat zij niet moeten zijn: niet dominant, niet agressief, niet ongevoelig, niet bevoorrecht. Veel minder duidelijk horen zij wat zij wél zouden kunnen worden. Wat is kracht? Waarvoor dient moed? Wat maakt zelfbeheersing zinvol? Wanneer wordt opoffering vruchtbaar? Waarvoor zou een man verantwoordelijkheid moeten dragen. Het christendom bezit op deze vragen een krachtige, zij het veeleisende taal. Het stelt mannelijkheid niet gelijk aan overheersing, maar aan dienstbaarheid. Christus overwint niet door zijn vijanden te vernietigen, maar door zichzelf te geven. Zijn koningschap bereikt zijn hoogtepunt aan het kruis. Ook de heiligen bieden uiteenlopende beelden van mannelijkheid: Jozef als stille beschermer; Petrus als impulsieve man die moet leren liefhebben; Franciscus als radicaal arme; Thomas van Aquino als intellectueel; Ignatius als soldaat die zijn strijdlust aan God onderwerpt; Maximiliaan Kolbe als priester die zijn leven geeft voor een huisvader. Hier wordt mannelijkheid niet afgeschaft, maar bekeerd.

Voor jonge mannen die slechts kunnen kiezen tussen agressieve internetmannelijkheid en een vaag ideaal van permanente zachtheid kan dit aantrekkelijk zijn. De christelijke deugd bestaat niet uit zwakte, maar uit beheerste kracht: moed zonder wreedheid, gezag zonder tirannie, kuisheid zonder verachting van het lichaam en nederigheid zonder zelfhaat.

De aantrekkingskracht van discipline

De katholieke levenswijze vraagt concrete dingen: op zondag naar de mis gaan, dagelijks bidden, vasten, biechten, vergeven, de seksuele moraal ernstig nemen, werken van barmhartigheid verrichten en trouw blijven wanneer het gevoel verdwijnt. Dat klinkt in moderne oren misschien onaantrekkelijk. Toch is juist de eis een deel van de aantrekkingskracht. Een cultuur van eindeloze keuze leidt niet vanzelf tot sterke mensen. Zij kan ook besluiteloosheid, verveling en verslaving voortbrengen. Veel jongeren ontdekken inmiddels dat vrijheid zonder grenzen gemakkelijk onvrijheid wordt. De populariteit van sportscholen, duursporten, koude douches, zelfdisciplineprogramma’s en digitale onthouding laat zien dat jonge mensen soms juist naar grenzen verlangen. Zij willen ondervinden dat zij een moeilijk doel kunnen dienen.

De Kerk biedt geen discipline als zelfoptimalisatie, maar als ascese: oefening in vrijheid ter wille van de liefde. Vasten is niet bedoeld om zich superieur te voelen, maar om te leren dat verlangens niet de baas hoeven te zijn. Kuisheid is niet de ontkenning van seksualiteit, maar de ordening ervan. De biecht vraagt de ongebruikelijke moed om het eigen kwaad bij naam te noemen. De mis vraagt trouw, ook wanneer er emotioneel weinig gebeurt. Dit kan jonge mannen aanspreken omdat het geloof hun iets te doen geeft, iets van hen vraagt. Het katholieke leven is niet uitsluitend een innerlijk gevoel of een verzameling meningen. Het is een weg, met oefeningen, misstappen, vergeving en groei.

Daarbij schuilt uiteraard ook een gevaar. Discipline kan worden losgemaakt van genade. Dan wordt het geloof een religieuze vorm van spierballentaal, een programma waarmee men zichzelf en anderen beoordeelt. Christelijke ascese is echter geen poging om op eigen kracht volmaakt te worden. Zij begint met ontvangen genade. Niet de succesvolle atleet, maar de zondaar die zich laat redden, staat in het middelpunt.

Een protest tegen de vrijblijvendheid

De katholieke Kerk spreekt over waarheid. Zij zegt niet alleen dat het geloof “voor mij betekenisvol” kan zijn, maar dat God werkelijk bestaat, Christus werkelijk uit de dood is opgestaan en de mens werkelijk tot eeuwig leven is bestemd. In een relativistische cultuur kan zo’n aanspraak aanvankelijk arrogant lijken, maar zij kan ook een opluchting zijn. Wie voortdurend hoort dat iedereen zijn eigen waarheid bezit, kan uiteindelijk gaan vermoeden dat niemand nog weet wat waarheid is.

Vooral intellectueel ingestelde jongeren ontdekken het katholicisme via internet, podcasts, debatten, apologetiek en filosofie. Zij ontmoeten Augustinus, Thomas van Aquino, John Henry Newman, G.K. Chesterton, C.S. Lewis of Joseph Ratzinger. Zij ontdekken dat het geloof niet uitsluitend een emotionele troost of familiegebruik is, maar een samenhangende visie op werkelijkheid, kennis, moraal, schoonheid en menselijke bestemming. De katholieke intellectuele traditie biedt hun het gevoel een groot huis binnen te gaan. In dat huis is al tweeduizend jaar nagedacht over vrijheid, kwaad, rechtvaardigheid, oorlog, seksualiteit, economie, kunst, wetenschap en dood. Men hoeft er niet bij de eigen gevoelens te beginnen.

Voor jonge mannen kan ook het apologetische element aantrekkelijk zijn: argumenten bestuderen, bezwaren onderzoeken, posities verdedigen. Toch ligt ook hier een risico. Het geloof kan veranderen in een online debatclub waarin winnen belangrijker wordt dan heilig worden. De waarheid van het katholicisme wordt niet alleen verdedigd door sluitende redeneringen, maar vooral zichtbaar in liefde, nederigheid en heiligheid.

Corona

De coronaperiode heeft voor veel jongeren een vormende rol gespeeld. Juist in de jaren waarin zij zelfstandig hadden moeten worden, werden sociale contacten onderbroken en toekomstverwachtingen onzeker. De dood, die in de consumptiecultuur gewoonlijk buiten beeld blijft, trad plotseling de huiskamer binnen. Tegelijk bleek hoe kwetsbaar instituties, economieën en persoonlijke plannen zijn. Een crisis maakt mensen niet automatisch religieus. Zij kan ook verbitteren of verdoven. Maar zij kan wel vragen losmaken die in welvarende tijden gemakkelijk worden onderdrukt. Wat blijft er over wanneer plannen wegvallen? Wie ben ik wanneer prestaties mij niet redden? Wat betekent de dood? Kan lijden zin hebben? Is liefde sterker dan verlies?

Het katholicisme biedt geen eenvoudige verklaring waarmee ieder lijden wordt opgelost. Het stelt een gekruisigde God centraal. God bekijkt het lijden niet op veilige afstand, maar treedt erin binnen. Voor iemand die pijn of verlies heeft meegemaakt, kan dit overtuigender zijn dan een levensbeschouwing waarin lijden slechts als storing of zinloos ongeluk verschijnt.

Sociale media als nieuwe poort naar Rome

De secularisering heeft de traditionele overdracht van geloof verzwakt, maar het internet heeft een nieuwe vorm van overdracht mogelijk gemaakt. Je kunt daar een video tegenkomen over de historische betrouwbaarheid van de evangeliën, de eucharistie, de kerkvaders of de rozenkrans. Daarna volgt vaak een keten van zoektochten: van een korte video naar een lange podcast, van een podcast naar een boek, van een boek naar een kerk.

Sociale media maken katholieke werelden zichtbaar die in de mainstream media geheel afwezig zijn. Een jongere uit een ontkerkelijkte Nederlandse omgeving kan online kloosterlingen, priesters, katholieke wetenschappers, grote gezinnen, pelgrims en leeftijdgenoten ontmoeten. Hij ontdekt dat geloof niet alleen iets is van zijn grootmoeder of van een verre historie. De Kerk mag blij zijn wanneer een jongeren online belangstelling voor het geloof krijgt.

Een gezonde parochie kan iets bieden wat zeldzaam is geworden: een gemeenschap van verschillende leeftijden. De jongere ontmoet er kinderen, ouders, alleenstaanden, ouderen, priesters en religieuzen. Hij wordt opgenomen in een verband dat niet uitsluitend op smaak, leeftijd, opleiding of politieke overtuiging berust. Overigens blijken parochies waar deze nieuwe katholieken naar toe trekken, niet de parochies te zijn die gerund worden op managementachtige wijze en voortbouwen op rapporten en synodale discussiegroepen. De parochies die ik ken waar de jongeren naar toetrekken, zijn doorgaans daar waar men dagelijks eucharistie viert, gelegenheid tot aanbidding is, biechtgelegenheid en aandacht voor katechese voor jong en oud, en waar jongeren werkelijk gekend en begeleid worden.

Een reactie tegen het culturele establishment

Voor vroegere generaties was de seksuele revolutie een rebellie tegen gevestigde normen. Voor een deel van de huidige jeugd zijn juist die revolutionaire opvattingen het establishment geworden. Zij worden uitgedragen door onderwijs, media, reclame en populaire cultuur. Wie zich vandaag wil onderscheiden, kiest daarom niet noodzakelijk voor verdere bevrijding, maar soms voor grens, traditie en onthouding. Katholiek worden kan zo ook een vorm van culturele tegendraadsheid krijgen. De jonge gelovige weigert de veronderstelling dat vooruitgang altijd bestaat uit het loslaten van oudere normen. Hij vermoedt dat niet iedere grens een beperking is, en niet ieder verlangen nagestreefd hoeft te worden.

Dit verklaart mede waarom de katholieke seksuele moraal sommige jongeren fascineert. Zij ervaren hoe de commerciële cultuur seksualiteit overal gebruikt en tegelijk werkelijke intimiteit ondermijnt. Pornografie, vluchtige contacten en datingapps beloven vrijheid, maar kunnen eenzaamheid, verslaving en onvermogen tot binding veroorzaken. De katholieke leer stelt daar een hoge visie tegenover: het lichaam heeft betekenis; seksualiteit behoort tot een verbond; verlangen moet worden gevormd; liefde is iets anders dan lust, liefde is vruchtbaar, vraagt trouw en de bereidheid offers te brengen. Dat ideaal is moeilijk, maar juist daarom kan het geloofwaardig overkomen. Het christelijke nee tegen bandeloze seks heeft alleen betekenis binnen een groter ja: ja tegen de waardigheid van het lichaam, ja tegen trouwe liefde, ja tegen de mogelijkheid opnieuw te beginnen.

Het verlangen naar een groot verhaal

Misschien ligt de diepste verklaring in de behoefte deel uit te maken van een verhaal dat groter is dan het eigen leven. De moderne cultuur bezit veel informatie, maar weinig bestemming. Zij kan uitvoerig beschrijven hoe de mens biologisch is ontstaan, maar aarzelt wanneer gevraagd wordt waartoe hij bestaat. Zij kan het leven verlengen, veraangenamen en vermaken, maar niet vanzelf zeggen waarom het geleefd moet worden.

Het christendom vertelt een omvattend verhaal: schepping, zondeval, verbond, menswording, kruis, verrijzenis, Kerk, oordeel en eeuwig leven. De individuele mens wordt daarin niet opgelost, maar juist aangesproken. Zijn keuzes hebben eeuwigheidsgewicht. Zijn lijden is niet onzichtbaar. Zijn zonden zijn ernstig, maar kunnen worden vergeven. Zijn lichaam is bestemd voor de verrijzenis. Het doopsel is de toegang tot dat verhaal. De dopeling sterft en verrijst symbolisch met Christus. Hij ontvangt een naam, een gemeenschap en een bestemming. Hij wordt niet alleen lid van een organisatie, maar volgens het katholieke geloof een nieuw schepsel.

Voor een generatie die vaak wordt verteld dat zij slechts een toevallig product van blinde processen is, kan deze boodschap een openbaring zijn: je bent gewild; je leven heeft een doel; goed en kwaad zijn werkelijk; liefde is sterker dan de dood.

Geen massale herkristianisering — wel een werkelijk teken

Men moet het verschijnsel niet overdrijven. Europa staat niet op het punt weer massaal katholiek te worden. Het aantal volwassen dopelingen blijft klein in vergelijking met de miljoenen die niet kerkelijk betrokken zijn. De stijging van volwassen toetredingen compenseert evenmin automatisch de afname van kinderdoop, kerkbezoek en katholieke socialisatie. Ook zal niet iedere dopeling duurzaam kerkelijk actief blijven. Toch zou het even onverstandig zijn om de nieuwe belangstelling weg te verklaren. Achter ieder getal staat iemand die lessen heeft gevolgd, zijn leven heeft onderzocht en publiekelijk om het doopsel heeft gevraagd. Dat is geen vrijblijvende culturele nieuwsgierigheid. In een samenleving waarin kerkelijke deelname weinig sociaal voordeel oplevert, is zo’n stap juist opmerkelijk.

Het verschijnsel is daarom misschien geen massale revival, maar wel een teken van een nieuwe fase. Het christendom wordt in Europa steeds minder een geërfde achtergrond en steeds meer een bewuste keuze. De volkskerk krimpt, maar binnen die krimp kan een kleinere, overtuigder en missionairder Kerk ontstaan. De toekomstige katholiek zal minder vaak zeggen: “Ik ben katholiek omdat mijn familie dat nu eenmaal is.” Hij zal vaker moeten zeggen: “Ik ben katholiek omdat ik geloof dat het waar is.”

Wat de Kerk hiermee moet doen

De grootste fout zou zijn wanneer de Kerk deze jongeren lokt met iets anders dan wat zij werkelijk bezit. Wie komt voor Christus, moet geen verwaterde religieuze welzijnstaal ontvangen. Wie verlangt naar waarheid, moet niet worden afgescheept met de mededeling dat iedere mening even geldig is. Wie zoekt naar heiligheid, moet liturgie ontmoeten die niet om de celebrant maar om God draait. Jongeren hebben de volle katholieke traditie nodig: waarheid én barmhartigheid, leer én gebed, liturgie én naastenliefde, persoonlijke moraal én sociale gerechtigheid.

Het succes van het catechumenaat mag uiteindelijk niet worden gemeten aan het aantal dopelingen tijdens één indrukwekkende Paaswake. De ware vraag luidt hoe zij vijf, tien of twintig jaar later leven. Hebben zij leren bidden? Hebben zij vriendschappen in de parochie gevonden? Zijn zij gegroeid in liefde? Hebben zij Christus leren herkennen in de eucharistie én in de arme? De Kerk moet niet alleen een doopvont aanbieden, maar een thuis.

Jarenlang heeft men aangenomen dat jongeren de Kerk verlieten omdat het geloof te veeleisend, te mysterieus en te anders was. Het zou kunnen dat sommigen nu juist terugkeren omdat het veeleisend, mysterieus en anders is.

 

+Rob Mutsaerts

Boys will be boys.

Het is een van die waarnemingen die bijna universeel lijkt te zijn: in alle culturen en in alle tijden voelen jongens zich vaak aangetrokken tot stoeien, competitie, avontuur, grappen, risico’s nemen en het opzoeken van grenzen. Natuurlijk zijn er uitzonderingen, maar het patroon is opmerkelijk constant. Dat is zowel een biologisch als een cultureel gegeven: het is van alle tijden en culturen.

Vanuit biologisch perspectief worden jongens gemiddeld vóór de geboorte en opnieuw tijdens de puberteit blootgesteld aan hogere niveaus van testosteron. Dat beïnvloedt hun neiging tot lichamelijke activiteit, het zoeken naar spanning en competitief gedrag. Ontwikkelingspsychologen hebben bovendien vastgesteld dat jongens gemiddeld vaker deelnemen aan zogenoemd ruw spel. Dat helpt hen waarschijnlijk om zelfbeheersing te ontwikkelen, sociale verhoudingen te leren kennen en de juiste balans te vinden tussen kracht en beheersing. Contactsporten zoals voetbal en rugby passen prima bij deze aangeboren neigingen.

De evolutionaire psychologie biedt een aanvullende verklaring. Gedurende het grootste deel van de menselijke geschiedenis vervulden mannen vaak taken als jagen, verdedigen van de gemeenschap en wedijveren om status. Eigenschappen als nieuwsgierigheid, durf, competitie en samenwerking binnen groepen kunnen daardoor gedurende vele generaties zijn bevorderd. Niet iedere evolutionaire verklaring staat onomstotelijk vast, maar zij helpt wel te begrijpen waarom bepaalde verschillen tussen mannen en vrouwen in vrijwel alle samenlevingen terugkeren.

Vervolgens vormt de cultuur deze natuurlijke aanleg. Iedere samenleving heeft verwachtingen over wat het betekent om jongen of man te zijn. Jongens leren van hun vaders, vrienden, sport, verhalen en de media. Die invloeden kunnen hun aangeboren neigingen versterken, afzwakken of in goede banen leiden. Een cultuur die discipline hoog in het vaandel voert zal de competitieve geest van jongens misschien richten op krijgskunst of muziek; een andere cultuur op sport of ondernemerschap. De onderliggende energie blijft vaak dezelfde, maar krijgt een andere vorm. Daarbij past een belangrijke nuance: dit zijn gemiddelden, geen wetten. Er zijn genoeg meisjes die graag klimmen, ravotten en concurreren, en veel jongens die juist de voorkeur geven aan boeken, muziek of rustige bezigheden, maar dat doet niets af aan hun aangeboren natuur als jongen en meisje.

Wanneer mensen zeggen: “boys will be boys”, wijzen zij meestal op terugkerende patronen die voortkomen uit de wisselwerking tussen biologie en cultuur. Dit verwijst naar normale ontwikkelingskenmerken zoals uitbundigheid, avontuur, speelsheid en het aftasten van grenzen. Het wordt problematisch wanneer het wordt gebruikt als excuus voor gedrag dat gecorrigeerd moet worden, zoals pesten, agressie of respectloosheid. Jongens blijven jongens omdat de menselijke natuur opmerkelijk stabiel is. De opdracht van iedere gezonde samenleving is niet om die natuurlijke energie te ontkennen, maar haar te vormen tot moed, verantwoordelijkheid en deugd.

 

Als het in de natuur van de mens ligt: wat betekent dat voor het transgenderdebat?

Er bestaat een lange filosofische en religieuze traditie die stelt dat de mens een gegeven natuur bezit: mannelijkheid en vrouwelijkheid zijn niet slechts sociale rollen, maar behoren zij tot het wezen van de persoon. Binnen het katholieke denkkader worden de verschillende ontwikkelingspatronen van jongens en meisjes gezien als aanwijzingen dat het biologische geslacht een fundamenteel onderdeel van de menselijke identiteit is.

Vooral binnen de katholieke traditie wordt benadrukt dat het lichaam niet losstaat van de persoon, maar juist uitdrukt wie de persoon is. Het lichaam is geen toevallig omhulsel; het behoort wezenlijk tot de menselijke persoon. Daarom kan men het eigen geslacht niet werkelijk veranderen, ook al kunnen gevoelens een andere richting in wijzen. Medische ingrepen veranderen de menselijke identiteit niet.

Als de menselijke natuur objectief is en niet door onszelf wordt gecreëerd, dan ligt werkelijk menselijk geluk in het leven overeenkomstig die natuur. Als het mannelijk of vrouwelijk zijn een wezenlijk onderdeel van die natuur vormt, dan kan dit niet worden veranderd door gevoelens, maatschappelijke erkenning of medische behandeling. Wanneer iemand wordt aangemoedigd te geloven dat hij of zij werkelijk tot het andere geslacht kan gaan behoren, botst deze overtuiging met de biologische werkelijkheid (bijvoorbeeld op het gebied van voortplanting, lichamelijke ontwikkeling of de noodzaak van levenslange medische behandeling).  Vanuit katholieke visie is de grootste zorg niet een moreel oordeel, maar juist mededogen: de vrees dat iemand die oprecht naar innerlijke vrede zoekt, uiteindelijk teleurgesteld raakt wanneer het fundamentele conflict niet wordt opgelost. Voor spijtoptanten is er geen weg terug, daar de medische ingrepen doorgaans onomkeerbaar zijn. Feitelijk is er sprake van verminking van het lichaam. Dat artsen hieraan meewerken blijft voor mij een raadsel.

Indien de menselijke natuur wezenlijk mannelijk of vrouwelijk is en het lichaam een betekenisvolle uitdrukking vormt van de persoon, dan brengt het streven om als het andere geslacht te leven het risico met zich mee van een blijvende spanning tussen de subjectieve beleving en de objectieve werkelijkheid. Volgens de natuurrechtelijke traditie ligt ware barmhartigheid daarom niet in het aanpassen van het lichaam aan de beleving, maar in het zoeken naar verzoening met de eigen door God geschapen natuur.

 

Eed van Hypocrates

De geneeskunde is van oudsher gericht op het herstellen of behouden van de lichamelijke gezondheid. Een arts is een heelmeester: hij geneest wat ziek is, herstelt wat beschadigd is en verlicht waar genezing niet mogelijk is. Gezonde organen of lichaamsdelen verwijderen zonder dat zij zelf ziek zijn, is vanuit dit uitgangspunt in strijd met het wezen van de geneeskunde.

Daarom spreken we van verminking. In de katholieke moraal is amputatie of verwijdering van een lichaamsdeel alleen geoorloofd wanneer dat noodzakelijk is om een ernstiger kwaad af te wenden, bijvoorbeeld het amputeren van een been vanwege een kwaadaardige tumor of het verwijderen van een ontstoken blindedarm. Dit berust op het therapeutisch principe: een deel van het lichaam mag worden opgeofferd ten behoeve van het welzijn van het geheel.

Bij geslachtsbevestigende operaties is de situatie anders. De geslachtsorganen zijn in de regel anatomisch gezond. De ingreep heeft niet tot doel een lichamelijke ziekte te behandelen. Juist daarom zijn deze operaties niet therapeutisch: een gezond lichaam wordt aangepast aan een psychische beleving, terwijl de geneeskunde juist de psychische beleving zou moeten helpen zich met de lichamelijke werkelijkheid te verzoenen.

Hoe verhoudt zich dit tot de eed van Hippocrates? De oorspronkelijke eed bevat geen expliciete uitspraak over dergelijke operaties. Wel staat zij geheel in het teken van twee fundamentele principes: 1. handelen ten bate van de patiënt; 2. geen schade toebrengen (primum non nocere – “allereerst geen schade berokkenen”). Hoewel deze beroemde formulering niet letterlijk in de oorspronkelijke eed voorkomt, is zij wel een klassiek uitgangspunt van de medische ethiek.

Hier ligt precies de kern.  Het verwijderen van gezonde organen, met onomkeerbare gevolgen zoals onvruchtbaarheid, verlies van seksuele functies en levenslange afhankelijkheid van medische zorg, is een ernstige vorm van schade is. Documenten als de instructie Dignitas Infinita (2024) stellen dat het menselijk lichaam een gave is die met respect moet worden ontvangen en dat pogingen om het geslacht door medische ingrepen te veranderen niet stroken met de waardigheid van de menselijke persoon. Vanuit deze visie wordt het opzettelijk onvruchtbaar maken of blijvend veranderen van gezonde geslachtsorganen gezien als moreel ongeoorloofd, juist omdat het gezonde functies van het lichaam opoffert zonder dat er sprake is van een lichamelijke aandoening van die organen.

+Rob Mutsaerts