Afgesneden bloemen bloeien maar kort.
Schitterend boek Fulton Sheen
On the Demonic is strikt
genomen geen boek van pater Dave Tomaszycki, maar een door hem samengesteld en
geredigeerd boek van Fulton J. Sheen. Tomaszycki doorzocht jarenlang
Sheens archieven, toespraken, artikelen en ongepubliceerde teksten en
reconstrueerde daaruit, vrijwel geheel in Sheens eigen woorden. Sheen’s
belangstelling voor het demonische is opmerkelijk nuchter. De duivel
interesseert hem niet als curiositeit, maar als realiteit. Hij probeert te
begrijpen wat het kwaad doet met waarheid, vrijheid, menselijkheid en
uiteindelijk met de verhouding tussen mens en God. Dat maakt On the Demonic
veel interessanter dan een boek over demonen alleen. Het is eigenlijk een boek
over de moderne mens.
Duivels
karikatuur
De duivel is
bij Sheen niet zozeer een schepper van een alternatieve wereld dan wel een
karikatuur van Gods wereld. Hij neemt wat goed is en perverteert het. Liefde
wordt begeerte. Vrijheid wordt willekeur. Gelijkheid wordt uniformiteit.
Autoriteit wordt macht. Seksualiteit wordt consumptie. Religie wordt ideologie.
En zelfs medelijden kan worden losgemaakt van waarheid. Dat is een van de
centrale inzichten van het boek: het demonische verschijnt zelden als openlijk
kwaad. Het verschijnt vaak als een geperverteerd goed. Het goede wordt
om-gekeerd, per-verteerd.
Daarom
besteedt Sheen zoveel aandacht aan de bekoringen van Jezus in de woestijn. Hij
ziet daarin niet slechts drie incidenten aan het begin van Jezus’
openbare leven. Zij bevatten volgens hem het gehele
programma van het demonische. De duivel biedt Christus telkens een christendom
zonder kruis aan. Maak stenen tot brood. Spring van de tempel en bewijs door
een spectaculair wonder wie U bent. Aanbid mij en ontvang de koninkrijken van
de wereld. Met andere woorden: geef de mens welvaart zonder bekering, wonderen
zonder geloof en macht zonder offer. Het evangelie zegt dat redding komt door
waarheid, bekering, offer en liefde. De verleiding zegt: het kan ook zonder.
Iedere poging
het christendom aantrekkelijk te maken door het kruis eruit te verwijderen,
draagt volgens Sheen uiteindelijk iets van die oorspronkelijke bekoring in
zich. Een Kerk die Christus wil zonder Golgotha, barmhartigheid zonder
waarheid, verrijzenis zonder Goede Vrijdag, en leerlingschap zonder
zelfverloochening, houdt uiteindelijk weinig meer over dan religieus sentiment.
Naaktheid,
geweld en schizofrenie
Een cultuur
kan volgens Sheen demonische trekken aannemen wanneer zij systematisch datgene
omkeert - perverteert - wat menselijk is. Daarom behandelt On the Demonic
drie opvallende verschijnselen die hij als tekenen van demonische beïnvloeding
beschouwt: 1. een obsessie met naaktheid, 2. geweld en wat hij een 3. “schizophrenic
mentality” noemt.
1- Met het
eerste - obsessie met naaktheid - bedoelt Sheen méér dan onzedelijkheid. Naaktheid
symboliseert voor hem het verdwijnen van schaamte. Het menselijk lichaam wordt
niet langer gezien als iets dat deelheeft aan de waardigheid van de persoon,
maar wordt een object dat bekeken, verhandeld en geconsumeerd kan worden. Een
cultuur kan voortdurend spreken over lichamelijke autonomie en tegelijkertijd
het lichaam steeds sterker commercialiseren. Zij kan seksuele bevrijding
beloven en tegelijk seksualiteit losmaken van trouw, huwelijk, vruchtbaarheid
en verantwoordelijkheid. Sheen zou daarin geen bevrijding zien, maar
fragmentatie. Het lichaam wordt losgemaakt van de persoon. Seks wordt
losgemaakt van liefde. Liefde wordt losgemaakt van offer. En uiteindelijk wordt
vrijheid losgemaakt van waarheid.
2- Met het
tweede - geweld - denkt Sheen niet uitsluitend aan criminaliteit of oorlog.
Geweld ontstaat volgens hem wanneer de mens ophoudt de ander als persoon te
zien. Wanneer God uit het beeld verdwijnt, verdwijnt uiteindelijk ook het
diepste fundament van de menselijke waardigheid. De mens wordt dan
gemakkelijker gereduceerd tot economische eenheid, biologisch organisme,
seksuele geaardheid, lid van een klasse of vertegenwoordiger van een ras. De
twintigste eeuw leverde Sheen overvloedig materiaal voor deze analyse:
communisme, nationaalsocialisme, wereldoorlogen en totalitaire staten. Maar
zijn gedachte reikt verder. Zodra mensen categorieën belangrijker gaan vinden
dan personen, ontstaat de mogelijkheid van ontmenselijking. (C.S. Lewis schreef
hier al eerder over in zijn boek ‘The abolition of man’). De ander is dan niet
langer iemand die men moet liefhebben of overtuigen, maar iemand die in de weg
staat. Daarom ziet Sheen een innerlijke verwantschap tussen leugen en geweld.
Wie de werkelijkheid niet langer kan overtuigen, probeert haar uiteindelijk te
dwingen.
3- Sheen gebruikt de term “schizophrenic mentality” niet primair
als psychiatrische diagnose, maar als culturele metafoor. De moderne mens raakt
volgens Sheen verdeeld in zichzelf. Hij wil vrijheid zonder
verantwoordelijkheid; seksualiteit zonder consequenties; rechten zonder
plichten; welvaart zonder offers; moraliteit zonder objectieve waarheid, en
christendom zonder kruis. Daaruit ontstaat een merkwaardige geestelijke
situatie. De mens wil tegelijkertijd twee tegengestelde dingen en weigert te
erkennen dat zij met elkaar botsen. Hij wil volledig autonoom zijn en verlangt
tegelijkertijd dat anderen zijn keuzes bevestigen. Hij verklaart dat waarheid
relatief is maar spreekt morele oordelen uit met grote absolute zekerheid. Hij
ontkent een objectieve menselijke natuur maar beroept zich voortdurend op
menselijke waardigheid. Daarin ziet Sheen iets demonisch, omdat de duivel
volgens de Schrift vanaf het begin de grote verdeler - diabolos - is. Het demonische maakt dus niet alleen
ruzie tussen mensen. Het verdeelt de mens ook in zichzelf.
Christendom
zonder Christus
Een
aanzienlijk gedeelte van het boek behandelt de Antichrist en de eindtijd. De
Antichrist zal niet verschijnen als iemand die openlijk zegt: “Ik ben tegen Christus.” Dat zou te
eenvoudig zijn. Het demonische imiteert. Daarom zal het kwaad zich presenteren
in de taal van het goede. Het zal spreken over vrede, menselijkheid,
broederschap en misschien zelfs over religie — maar Christus eruit verwijderen. Dat
is Sheens belangrijkste waarschuwing. De uiteindelijke verleiding van de
christelijke wereld zal niet noodzakelijk atheïsme zijn. Het kan ook
christendom zonder Christus zijn. Een religie van broederschap zonder Vader.
Een moraal zonder waarheid. Een vrede zonder bekering. Een Koninkrijk zonder
Koning.
Een van Sheens
grote kwaliteiten als apologeet is dat hij begrijpt dat mensen vrijwel nooit
voor kwaad kiezen omdat het kwaad is. Wij kiezen een kwaad omdat daarin iets
goeds verscholen zit. Niemand verlangt naar verslaving als verslaving; men verlangt naar plezier.
Niemand verlangt naar leugen omwille van de leugen; men verlangt naar voordeel,
reputatie of bescherming. Niemand verlangt naar tirannie als zodanig; men
verlangt naar orde, veiligheid of gelijkheid. Satan heeft daarom volgens Sheen
altijd behoefte aan waarheid. Niet omdat hij de waarheid liefheeft, maar omdat
een leugen alleen geloofwaardig wordt wanneer zij voldoende waarheid bevat. Een
bankbiljet wordt vervalst omdat echte bankbiljetten waarde hebben. Niemand
maakt een vals biljet van 12 euro omdat er geen echt biljet van 12 euro
bestaat. Zo werkt ook het kwaad. Het imiteert wat werkelijk waardevol is.
Daarom is onderscheiding zo belangrijk. De christelijke strijd bestaat niet
slechts uit de keuze tussen iets dat duidelijk goed is en iets dat duidelijk
afschuwelijk is. De keuze is vaak tussen het goede en iets wat goed lijkt.
De
drie grote wapens
Daarmee komen
we bij het meest verrassende deel van het boek. Na uitvoerig over het kwaad
gesproken te hebben, geeft Sheen geen ingewikkelde technieken voor geestelijke
oorlogsvoering. Hij keert juist terug naar het centrum van het christelijk
geloof. De drie grote wapens die hij noemt zijn: de naam van Jezus, het bloed
van Christus, en Maria.
Dan volgen
hoofdstukken over het kruis en Holy Hour, het uur van aanbidding dat Sheen zelf
gedurende tientallen jaren dagelijks onderhield. Daarmee krijgt het boek zijn
juiste perspectief. De centrale figuur van On the Demonic is
uiteindelijk niet Satan. Het is Christus.
Daarmee blijkt
On the Demonic
uiteindelijk nauwelijks een boek over merkwaardige bovennatuurlijke
verschijnselen. Het is een boek over de menselijke weigering schepsel te zijn -
denk aan de weigering van Adam en Eva. Satan kan christelijke woorden behouden
en hun betekenis veranderen: barmhartigheid zonder bekering; naastenliefde
zonder waarheid. Verlossing zonder kruis. Dat zijn niet simpelweg vergissingen.
Voor Sheen behoren zij tot een fundamenteel geestelijk patroon: men wil de
vruchten van het christendom behouden nadat men de wortels heeft afgesneden.
Maar afgesneden bloemen blijven niet eeuwig bloeien.
Zijn boodschap
is uiteindelijk bijna klassiek benedictijns: blijf dicht bij Christus, leef
sacramenteel, bid, vereer de Eucharistie, neem het kruis op, wees niet bang
voor offers en vertrouw op Maria. Daarom eindigt Sheens denken over het
demonische waar eigenlijk al zijn denken eindigt: bij het kruis en de
Eucharistie.
Dave
Tomaszycki. Erzbishof Fulton J. Sheen: Uber das Dämonische Een
aanrader!!
+Rob Mutsaerts