Vandaag trok opnieuw de Mars voor het Leven door Den Haag. Duizenden mensen liepen zwijgend door de straten om aandacht te vragen voor het ongeboren kind. Langs de route stonden tegendemonstranten, gewapend met spandoeken, megafoons en de inmiddels vertrouwde leus: ‘Baas in eigen buik.’ Het blijft een merkwaardige tegenstelling. Aan de ene kant mensen die zwijgen omdat ze vinden dat het ongeboren kind geen stem heeft. Aan de andere kant mensen die zoveel mogelijk lawaai maken omdat ze vinden dat de vrouw het laatste woord moet hebben. Wat mij vooral verbaast, is dat abortus tegenwoordig vrijwel automatisch wordt gepresenteerd als een vrouwenrecht. Alsof wie tegen abortus is, ook tegen vrouwenrechten moet zijn. Alsof de emancipatie van de vrouw pas voltooid is wanneer zij ook het recht heeft verworven haar ongeboren kind het leven te ontnemen.
Hoe zijn we eigenlijk bij die gedachte terechtgekomen? Historisch valt het wel te verklaren. In de jaren zestig en zeventig vochten vrouwen terecht voor gelijke behandeling, economische zelfstandigheid en zeggenschap over hun eigen leven. De leus ‘Baas in eigen buik’ werd een symbool van die strijd. Maar ergens onderweg is een merkwaardige begripsverschuiving opgetreden. Het recht om over het eigen lichaam te beschikken werd uitgebreid tot het recht om te beslissen over het leven van een ander. En precies daar begint het probleem.
Laat ik volstrekt duidelijk zijn: ik gun vrouwen alle rechten die mannen hebben. Zonder enig voorbehoud. Gelijke waardigheid, gelijke kansen, gelijke beloning, gelijke vrijheid. Daarover hoeft geen discussie te bestaan. Maar sinds wanneer behoort het beëindigen van een ander menselijk leven tot de fundamentele vrijheden? ‘Mijn lichaam, mijn keuze’, luidt het argument. Dat klinkt overtuigend. En in vrijwel alle omstandigheden is het dat ook. Niemand mag zomaar over het lichaam van een ander beschikken. Maar bij een zwangerschap doet zich iets uitzonderlijks voor. Er is niet slechts één lichaam. Er is ook een ander, zich ontwikkelend menselijk organisme, met een eigen genetische identiteit en een eigen biologische ontwikkeling. Volledig afhankelijk van de moeder, zeker. Maar afhankelijkheid is niet hetzelfde als identiteit.
Wie een echo bekijkt, ziet geen abstract beginsel, geen ideologische constructie en geen religieus dogma. Naarmate de zwangerschap vordert, ziet men een hoofdje, armpjes, beentjes, vingertjes. Men ziet beweging. Men ziet een hartje kloppen. Men ziet, kortom, een kind. Daar heb ik geen Bijbel voor nodig. Daarvoor hoef ik geen theoloog of filosoof te raadplegen. Een echoscopie volstaat.
Nu zal iemand onmiddellijk tegenwerpen dat een embryo of foetus weliswaar biologisch menselijk leven is, maar daarmee nog niet noodzakelijk een persoon met dezelfde rechten als een geboren mens. Dat is inderdaad de wezenlijke filosofische discussie. Maar het is opvallend hoe zelden die discussie werkelijk wordt gevoerd. In plaats daarvan verschuilt men zich achter de formule van het zelfbeschikkingsrecht, alsof daarmee de vraag naar de morele status van het ongeboren kind al is beantwoord. Dat is niet zo. Het is juist de vraag die beantwoord moet worden. Want wanneer begint een mensenleven bescherming te verdienen? Zodra het geboren wordt? Zodra het zelfstandig kan overleven? Zodra het bewustzijn ontwikkelt? Zodra het gewenst is? Dat laatste criterium lijkt mij bijzonder gevaarlijk. Als menselijke waardigheid afhankelijk wordt van de vraag of iemand gewenst is, wordt zij een nogal wankel bezit. De geschiedenis leert dat mensen niet altijd even gelukkig zijn in het bepalen welke andere mensen voldoende meetellen.
Ook het argument van zelfstandigheid overtuigt niet. Een pasgeboren baby kan evenmin zelfstandig overleven. Een ernstig gehandicapte is soms levenslang afhankelijk van anderen. Een dementerende oudere kan volledig aangewezen zijn op verzorging. Toch maakt die afhankelijkheid hen niet minder menselijk. Integendeel, juist hun kwetsbaarheid doet een bijzonder beroep op onze bescherming. Waarom zou dat bij het ongeboren kind principieel anders zijn? Natuurlijk weet ik dat ongewenste zwangerschappen vrouwen voor dramatische dilemma's kunnen plaatsen. Dat er angst bestaat, financiële onzekerheid, eenzaamheid, druk van partners of familie, soms zelfs geweld. Wie daar achteloos overheen stapt, heeft weinig begrepen van het probleem. Maar juist daarom zou een beschaafde samenleving alles op alles moeten zetten om vrouwen in dergelijke omstandigheden daadwerkelijk te helpen. Een samenleving die een vrouw vooral vertelt dat zij haar zwangerschap kan beëindigen, maar haar onvoldoende helpt om haar kind te behouden, heeft een nogal merkwaardig begrip van vrijheid. Werkelijke vrijheid bestaat immers niet alleen uit het aanbieden van een keuze, maar ook uit het scheppen van omstandigheden waarin die keuze niet door wanhoop wordt afgedwongen.
Wat mij vooral stoort, is de suggestie dat de bescherming van het ongeboren leven en de waardigheid van de vrouw elkaars vijanden zouden zijn. Alsof men noodzakelijkerwijs moet kiezen tussen moeder en kind. Alsof het belang van de een slechts kan worden gediend door het belang van de ander te ontkennen. Dat is een merkwaardige opvatting van vooruitgang.
Er wordt tegenwoordig veel gesproken over inclusiviteit. Niemand mag worden buitengesloten. Iedereen moet meetellen, ongeacht afkomst, beperking, leeftijd of omstandigheden. Een prachtig uitgangspunt. Maar waarom houdt die inclusiviteit plotseling op in de moederschoot? Men zegt graag dat een beschaving wordt beoordeeld naar de manier waarop zij omgaat met haar zwakste leden. Welnu, zwakker dan een ongeboren kind wordt het nauwelijks. Het kan niet spreken, niet protesteren, niet weglopen, geen advocaat inschakelen en geen demonstratie organiseren. Zelfs het recht om ergens tegen te demonstreren wordt pas bruikbaar wanneer je eerst het recht hebt gekregen om geboren te worden.
En daarom liepen vandaag mensen door Den Haag. Niet omdat zij vrouwen hun rechten misgunnen, maar omdat zij vinden dat er bij een zwangerschap twee levens in het geding zijn. Twee levens waarvan het ene volkomen afhankelijk is van het andere. Wie dat eerste leven wil beschermen, hoeft niet noodzakelijk religieus te zijn. Hij hoeft niet in God te geloven, niet naar de kerk te gaan. Hij hoeft slechts bereid te zijn de vraag onder ogen te zien die achter alle slogans verborgen blijft: wat zijn wij aan dit kleine, weerloze mensenleven verschuldigd? Als het gewenst is, wordt alles in het werk gesteld om het kind (dan spreekt men ineens wel van ‘kind’) te redden. Is datzelfde kind niet gewenst, dan belandt ‘het’ in de bak ziekenhuisafval.
‘Baas in eigen buik’, roepen de demonstranten. Prima. Maar misschien moeten we dan eerst vaststellen dat er in die buik ook nog iemand anders woont. En die heeft, hoe klein ook, eveneens belangen. Misschien begint beschaving wel precies daar: waar de vrijheid van de sterke rekening houdt met het leven van de zwakke.