Er zijn mensen die hun leven verliezen doordat zij te veel risico nemen. Maar er zijn ook mensen die hun leven verliezen doordat zij helemaal geen risico durven nemen. En het merkwaardige is dat Jezus niet waarschuwt tegen de eerste groep, maar tegen de tweede. In de parabel van de talenten ontmoeten wij drie dienaren. De eerste ontvangt vijf talenten, de tweede twee en de derde één. De eerste twee gaan aan het werk. Zij ondernemen iets. Zij nemen risico's. Zij maken winst. Maar de derde doet iets wat op het eerste gezicht heel verstandig lijkt: hij graaft een gat in de grond en begraaft het geld van zijn meester. Hij steelt niets. Hij verkwist niets. Hij bedriegt niemand. Hij begaat geen fraude. Hij doet eigenlijk helemaal niets. En precies dát is zijn probleem.
Want aan het einde van het verhaal wordt hij niet veroordeeld om wat hij heeft gedaan, maar om wat hij heeft nagelaten. Dat is misschien wel een van de meest verontrustende waarheden van het christendom: wij kunnen ons leven verliezen zonder ooit iets spectaculair verkeerds te hebben gedaan. Het is voldoende om het goede dat wij hadden kunnen doen, eenvoudigweg achterwege te laten.
Wij hebben soms de merkwaardige neiging God voor te stellen als een hemelse belastinginspecteur. Iemand die aan het einde van ons leven met een groot kasboek verschijnt, onze fouten optelt, onze verdiensten aftrekt en vervolgens het saldo bepaalt. Maar God is geen boekhouder. Hij is een Vader. En een vader vraagt niet in de eerste plaats hoeveel zijn kinderen hebben verdiend, maar wat zij hebben gedaan met het leven dat hun is toevertrouwd.
Let op een opmerkelijk detail in deze parabel. De dienaar die vijf talenten ontving en er vijf bijverdiende, hoort precies dezelfde woorden als de dienaar die twee talenten ontving en er twee bijverdiende: 'Uitstekend, goede en trouwe dienaar, over weinig waart gij trouw, over veel zal ik u aanstellen. Ga binnen in de vreugde van uw heer.' Het gaat God blijkbaar niet om de omvang van onze prestaties. Het gaat Hem om onze trouw. Dat is een geweldige troost.
Want de wereld beoordeelt mensen naar hun succes. Naar hun invloed, hun vermogen, hun aanzien, hun diploma's, hun prestaties. De wereld vraagt: hoeveel heb je bereikt? God stelt een andere vraag: wat heb je gedaan met wat Ik je gegeven heb?
De heilige Theresia van Lisieux heeft nooit een groot bedrijf geleid, nooit een universiteit gesticht en nooit een wereldreis gemaakt. Zij leefde grotendeels verborgen achter kloostermuren. En toch werd zij patrones van de missies en kerklerares. Waarom? Omdat zij begreep dat men met een kleine gave grote dingen kan doen, wanneer men die gave met grote liefde gebruikt. In de hemel zullen wij waarschijnlijk ontdekken dat sommige mensen die op aarde nauwelijks werden opgemerkt, daar een ereplaats innemen. Een moeder die in stilte haar gezin diende. Een priester die jarenlang trouw de sacramenten bediende. Een zieke die zijn lijden met Christus verenigde. Een eenvoudige gelovige die elke dag opnieuw probeerde heilig te leven. Voor de wereld waren zij misschien onbelangrijk. Voor God waren zij goud waard.
Waarom begroef de derde dienaar zijn talent? Hij geeft zelf het antwoord: 'Ik was bang.' Daar heb je het. Niet luiheid. Niet onverschilligheid. Maar angst. Angst om te mislukken. Angst om iets te verliezen. Angst om verantwoordelijkheid te dragen. En misschien vooral: angst voor zijn meester. Hij zegt immers: 'Heer, ik wist dat gij een streng man zijt.' Hier begint zijn werkelijke tragedie. Hij heeft een verkeerd beeld van zijn heer. En een verkeerd beeld van God leidt vroeg of laat tot een verkeerd leven.
Wie God uitsluitend ziet als een strenge rechter, zal proberen zo weinig mogelijk fouten te maken. Wie God ziet als een liefdevolle Vader, zal proberen zo veel mogelijk lief te hebben. Dat is een wereld van verschil. De eerste vraagt voortdurend: wat mag niet? De tweede vraagt: wat kan ik doen? De eerste probeert de hel te vermijden. De tweede verlangt naar de hemel. De eerste beschouwt het geloof als een verzameling verboden. De tweede als een uitnodiging tot heiligheid
De tragedie van de moderne mens is niet eenvoudigweg dat hij niet meer in God gelooft, maar dat hij daardoor ook niet meer goed weet wie hij zelf is. Want als God uit het leven verdwijnt, worden talenten niet langer gezien als gaven, maar als persoonlijk bezit. En zodra wij denken dat alles van onszelf is, beginnen wij ook uitsluitend voor onszelf te leven. Maar wij zijn geen eigenaars van ons leven. Wij zijn rentmeesters. Ons verstand is ons gegeven, onze gezondheid is ons gegeven, onze mogelijkheden, onze tijd, ons geloof, zelfs onze volgende hartslag: wij hebben ze niet zelf gemaakt. Wij hebben alles ontvangen. En eens zullen wij rekenschap moeten afleggen. Niet omdat God ons wil vernederen, maar omdat Hij ons leven serieus neemt.
Wij zijn gewend bij zonde te denken aan verkeerde handelingen. Diefstal, overspel, bedrog, haat, geweld. En terecht. Maar er bestaat ook zoiets als de zonde van het nalaten. Wij belijden het iedere zondag in de schuldbelijdenis: 'Ik belijd ... dat ik gezondigd heb in woord en gedachte, in doen en laten.' In doen én laten.
Dat laatste spreken wij misschien iets te gemakkelijk uit. Want hoeveel mensen hebben het geloof verloren omdat niemand de moeite nam hun het geloof uit te leggen? Hoeveel kinderen zijn opgegroeid zonder te leren bidden, omdat hun ouders vonden dat zij dat later zelf maar moesten uitzoeken? Hoeveel mensen zijn in eenzaamheid gestorven, terwijl iemand hen had kunnen bezoeken. Hoeveel onwaarheden zijn onweersproken gebleven, omdat christenen liever zwegen dan het risico liepen impopulair te worden? En hoeveel kansen om Christus te verkondigen zijn verloren gegaan, eenvoudigweg omdat wij bang waren voor de reactie?
De derde dienaar had maar één talent. Maar dat ene talent was niet waardeloos. Integendeel: in de tijd van Jezus vertegenwoordigde één talent een enorm vermogen. Het ging om duizenden daglonen.
De meester had hem dus bepaald geen kleinigheid toevertrouwd. En dat geldt ook voor ons. Misschien denken wij: wat kan ik nu helemaal betekenen? Ik ben geen groot spreker. Geen theoloog. Geen missionaris. Ik ben maar een gewone gelovige. Maar sinds wanneer heeft God alleen buitengewone mensen nodig? Hij koos vissers om zijn Kerk te beginnen. Hij koos een jong meisje uit Nazareth om de moeder van zijn Zoon te worden. Hij koos een vervolger van christenen om de apostel van de volkeren te worden. God heeft een wonderlijke voorkeur voor mensen die de wereld over het hoofd ziet.
Het probleem is niet dat wij te weinig talenten hebben. Het probleem is dat wij te gemakkelijk vergeten aan Wie onze talenten toebehoren.
Maar deze parabel heeft ook een boodschap voor de Kerk als geheel. Want ook de Kerk heeft een schat ontvangen. Niet een zelfbedachte filosofie. Niet een verzameling sympathieke gedachten. Niet een religieuze versie van maatschappelijk welzijnswerk. Zij heeft Christus ontvangen. Zij heeft zijn Evangelie ontvangen, Zijn waarheid, Zijn genade, Zijn sacramenten, Zijn belofte van eeuwig leven. En wat doet zij met die schat? Het zou een merkwaardige rentmeester zijn die een kostbare schat ontvangt en vervolgens besluit hem zo goed te verbergen dat niemand hem ooit meer kan vinden. En toch dreigt dat gevaar wanneer christenen uit angst voor de wereld hun geloof verzwijgen. Wanneer wij over alles durven spreken behalve over bekering. Wanneer wij iedereen welkom willen heten, maar vergeten te vertellen waartoe Christus ons uitnodigt. Wanneer wij uitvoerig spreken over het verbeteren van deze wereld, maar nauwelijks nog over het eeuwige leven. Wanneer wij bang worden om de waarheid te verkondigen, omdat de waarheid misschien weerstand oproept. Dan dreigen wij iets te doen wat angstwekkend veel lijkt op het handelen van de derde dienaar. Wij begraven de schat.
Natuurlijk moet de waarheid met liefde worden verkondigd. Maar liefde zonder waarheid wordt sentimentaliteit. En waarheid zonder liefde wordt hardheid. Het christendom vraagt om beide. Dat is niet altijd gemakkelijk. Maar niemand heeft ons ooit beloofd dat trouw aan Christus gemakkelijk zou zijn. Hij heeft ons wel beloofd dat zijn genade voldoende is.
En dan komen wij bij het diepste geheim van deze parabel. Want wie is uiteindelijk degene die het meest heeft gegeven? Wie heeft werkelijk alles op het spel gezet? Dat is Christus zelf. God heeft zijn Zoon niet naar de wereld gezonden om op veilige afstand van onze ellende te blijven. Hij werd mens. Hij nam onze zwakheid op zich. Hij liet zich afwijzen, bespotten, verraden en kruisigen. Aan het kruis leek zijn hele zending op een mislukking. Zijn leerlingen waren gevlucht. Zijn vijanden leken gewonnen te hebben. Zijn lichaam werd in een graf gelegd. En toch was juist daar de grootste overwinning van de geschiedenis voltrokken. De wereld had Hem willen begraven. Maar het graf kon Hem niet vasthouden.
En misschien ligt daarin wel de mooiste tegenstelling met de derde dienaar. De derde dienaar begroef zijn talent omdat hij bang was het te verliezen. Christus gaf zijn leven juist omdat Hij ons wilde winnen. De derde dienaar wilde zijn schat behouden en verloor alles. Christus gaf alles weg en won de wereld terug. Dat is de logica van het Evangelie. Wie krampachtig aan zijn leven vasthoudt, zal het verliezen. Wie zijn leven uit liefde voor Christus durft te geven, zal het vinden. Het christelijk leven is daarom nooit een oefening in angstig zelfbehoud. Het is een avontuur van vertrouwen.
Tenslotte is er nog iets opmerkelijks.
Wij denken bij deze parabel misschien vooral aan de afrekening. Aan het oordeel. Aan de strenge woorden tegen de ontrouwe dienaar.
En die woorden moeten wij serieus nemen. Jezus spreekt niet voor niets over de buitenste duisternis.
De heiligen waren niet noodzakelijk mensen die een gemakkelijk leven hadden. Integendeel. Maar zij waren mensen die begrepen hadden dat zij niets hoefden achter te houden voor God. Zij durfden hun talenten te gebruiken. Zij durfden te falen. Zij durfden lief te hebben. Zij durfden zichzelf te geven. En juist daardoor werden zij vrij.
Op een dag zullen wij voor Christus staan. En misschien zullen wij dan ontdekken dat Hij ons heel andere vragen stelt dan wij verwachten. Niet: hoeveel mensen vonden u aardig? Niet: hoe succesvol was uw carrière? Niet: hoeveel waardering hebt u gekregen? Maar: wat hebt u gedaan met het leven dat Ik u gaf? Hebt u uw geloof doorgegeven? Hebt u liefgehad toen het moeilijk werd? Hebt u de waarheid verdedigd toen zwijgen gemakkelijker was? Hebt u vergeven toen wrok aantrekkelijker leek? Hebt u Mij vertrouwd toen de toekomst onzeker was? En bovenal: hebt u geprobeerd heilig te worden?
Een schip wordt niet gebouwd om veilig in de haven te blijven liggen. Een kaars wordt niet gemaakt om ongebruikt in een lade te liggen. En een christen ontvangt het geloof niet om het zorgvuldig te bewaren alsof het een museumstuk is. Het geloof is geen schat die wij moeten begraven. Het is een vuur dat wij moeten doorgeven. Laten wij daarom niet leven als de derde dienaar, die zijn meester uiteindelijk slechts kon tonen wat hij níét had gedaan. Laten wij leven als de eerste twee, die iets durfden te ondernemen met wat hun was toevertrouwd.
Niet omdat wij zo geweldig zijn. Maar omdat God zo goed is. En wanneer wij dan eenmaal voor Hem staan, mogen wij hopen die woorden te horen waarvoor uiteindelijk ieder mensenleven bestemd is:
'Uitstekend, goede en trouwe dienaar. Ga binnen in de vreugde van uw Heer.'